Zondag 17/01/2021

OpinieJochen Bittner

Amerika kan leren van het Duitsland van 1918

Duitse soldaten in 1918. De nederlaag in WO I was een smet op de eer van het land.Beeld Photo News

Jochen Bittner is opinieschrijver bij The New York Times, waar dit stuk eerder verscheen.

Duitsers zijn misschien gemakkelijk geneigd om in paniek te raken over spoken uit het verleden en ik moet bekennen dat ik me soms aan hun alarmisme erger. Maar wanneer ik volg hoe president Donald Trump sinds 3 november roept dat de verkiezingen gestolen zijn, zie ik onvermijdelijk een parallel met een van de vreselijkste episodes uit de Duitse geschiedenis.

Toen honderd jaar geleden het Duitse keizerrijk implodeerde, weigerden de machtige conservatieven die het land in de oorlog hadden gestort hun nederlaag te aanvaarden. Uit die ontkenning ontstond de misschien wel invloedrijkste en rampzaligste politieke leugen van de twintigste eeuw, de Dolchstosslegende of dolkstootmythe.

Die mythe zei dat het keizerlijke Duitsland de oorlog niet had verloren. Het had zijn nederlaag wel erkend, maar dat was onterecht. Het was een complot, een bedrog, een capitulatie, een diep verraad, een blijvende smet op de eer van het land.

De beschuldiging was overduidelijk onwaar, maar werd voor veel Duitsers een bron van rancune, vernedering en woede. En niemand wist die frustraties zo handig uit te buiten als Adolf Hitler.

Begrijp me niet verkeerd: ik vergelijk Trump niet met Hitler, dat zou absurd zijn. Maar de Dolchstosslegende moet een waarschuwing zijn. De verleiding is groot om Trumps irrationele beweringen weg te lachen als een laatste bokkensprong of een cynische poging om in de aanloop naar een nieuwe televisieloopbaan zijn marktwaarde te verhogen – zeker nu hij niet langer van plan lijkt de uitslag om te keren. Maar dat zou een grote fout zijn. We moeten zijn campagne zien voor wat ze is: een poging om de ‘gestolen verkiezingen’ in een legende te veranderen en zo de kiem te planten van een maatschappelijke polarisatie en een verdeeldheid op een schaal die Amerika nog nooit heeft gezien.

President Donald Trump keert terug naar het Witte Huis na het Thanksgiving-weekend.Beeld Photo News

In 1918 was een Duitse nederlaag onvermijdelijk. De intrede van de Verenigde Staten in de oorlog, een jaar voordien, en een reeks geslaagde tegenoffensieven van de Britse en Franse legers hadden de Duitse troepen gedemoraliseerd. De matrozen van de vloot gingen in staking. Ze wilden zich niet laten afslachten in de hopeloze ‘heilige’ missie van keizer Wilhelm II en de aristocraten van het militaire opperbevel.

Een hongerende bevolking sloot zich bij de stakingen aan. De roep om een republiek werd luider. Op 9 november 1918 deed Wilhelm troonsafstand en twee dagen later ondertekende de legerleiding de wapenstilstand. Veel Duitsers vonden dat onverteerbaar. Officiers, monarchisten en rechtsen verspreidden de mythe dat een complot van sociaaldemocraten en Joden het leger had gedwongen om de wapens neer te leggen.

De leugen vond gretig aanhang. Soldaten die terugkeerden van het front werden begroet met de slogan ‘Im Felde unbesiegt’ (op het slagveld onverslagen). Kranten en prentkaarten beeldden Duitse soldaten af die door schurken met rode vlaggen of grof gekarikaturiseerde Joden in de rug werden gestoken.

Toen een jaar later het Verdrag van Versailles werd ondertekend, was de mythe al diep geworteld. De harde voorwaarden die de geallieerden oplegden, met pijnlijke herstelbetalingen, stookten het gevoel van verraad aan. Het was vooral onbegrijpelijk dat Duitsland in slechts enkele jaren van een van de meest gerespecteerde landen ter wereld in haar grootste verliezer was veranderd.

Het verrassende aan de Dolchstosslegende is dit: na 1918 werd ze niet zwakker maar sterker. De vernedering en het onvermogen om de waarheid te aanvaarden leidden bij veel Duitsers tot een rampzalig zelfbedrog: de natie was verraden, maar haar eer en grootheid zouden nooit ter ziele gaan. En mensen zonder nationaal plichtsbesef en fatsoen – linksen en zelfs de verkozen regering van de nieuwe republiek – konden nooit de legitieme hoeders van het land zijn.

Daardoor was de mythe niet alleen een scherpe wig die de Weimar-republiek verdeelde, ze stond ook centraal in de nazipropaganda en rechtvaardigde politiek geweld. Hitler dankte zijn succes aan het feit dat een aanzienlijk deel van de Duitse kiezers in 1933 de ideeën achter de mythe – eer, grootheid, nationale trots – hoger schatte dan de democratie.

De verloren oorlog, de werkloosheid en de internationale vernedering hadden de Duitsers zo ondermijnd dat ze zich lieten verleiden door de beloften van een Führer die alle vermeende ‘verraders’ had aangepakt, in de eerste plaats de linksen en de Joden. De dolkstootmythe speelde daarin een essentiële rol. Toen Hitler op 10 januari 1933 kanselier werd, schreef de nazikrant Völkischer Beobachter dat “een onstuitbare fierheid” de miljoenen bezielde die zolang hadden gestreden om “de schande van 9 november 1918 ongedaan te maken”.

Adolf Hitler bekijkt de Duitse troepen na de inname van Warschau in oktober 1939.Beeld EPA

De eerste Duitse democratie kwam ten val. Zonder consensus over een gedeelde realiteit viel de samenleving uiteen in groepen vurige, compromisloze partijgangers. En in een klimaat van wantrouwen en paranoia won het idee veld dat dissidenten een gevaar voor de natie vormden.

Alarmerend genoeg lijkt dat zich nu in de Verenigde Staten te herhalen. Volgens de Pew Research Center gelooft 89 procent van de Trump-aanhangers dat een presidentschap van Joe Biden de VS blijvend zou schaden, terwijl 90 procent van de Biden-aanhangers het tegenovergestelde denkt. En terwijl de vraag welke nieuwsmedia je kunt vertrouwen het land al lang verdeelt, wordt zelfs het nauwelijks gemodereerde Twitter als partijdig beschouwd. Sinds de verkiezing hebben miljoenen Trump-aanhangers de alternatieve socialemedia-app Parler geïnstalleerd. Filterbubbels veranderen in filternetwerken.

In die gefragmenteerde samenleving kunnen Trumps ongegronde beschuldigingen van verkiezingsfraude ernstige schade aanrichten. Volgens een YouGov-peiling gelooft een schokkende 88 procent van de Trump-kiezers dat de verkiezingsuitslag niet legitiem is. Een mythe van verraad en onrecht krijgt de wind in de zeilen.

Pas na een tweede oorlog en tientallen jaren reflectie werd de Dolchstosslegende als een rampzalig, fataal bedrog ontmaskerd. Als ze nog één nut heeft, is het als lering voor andere naties. Eerste les: pas op voor het begin.

© The New York Times

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234