Dinsdag 22/10/2019

Opinie Mark Elchardus

Altijd werd gedacht dat er meer te verliezen dan te winnen was bij een coalitie met het VB. Dat zal nu waarschijnlijk veranderen

Mark Elchardus voor online. Beeld rv

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel en opiniemaker bij De Morgen.

Verkiezingsuitslagen zijn lang in de maak, en verrassen dan uiteindelijk toch nog. Zowat dertig jaar geleden werd het duidelijk dat naast de vertrouwde sociaal-economische breuklijn zich een sociaal-culturele breuklijn aftekende. Die draait rond identiteit: wie zijn wij, wie maakt deel uit van onze gemeenschap, onder welke voorwaarden kun je lid worden? Toen al werd die breuklijn politiek duidelijk aan zijn uiteinden of polen: Agalev aan de ene kant, Vlaams Blok aan de andere. Dertig jaar later blijkt dat nog steeds het geval, ook al heten die partijen inmiddels Groen en Vlaams Belang.

Een aantal media hebben hun uiterste best gedaan om de aandacht af te leiden van die breuklijn en van de thema’s migratie en integratie waarin hij zich vandaag uit. Het klimaat leek daartoe het geëigende middel. Dat zou zorgen voor een groene golf en deze zou meteen worden geïnterpreteerd als een keuze voor de maatschappij-inrichting waarvoor de groene partij staat. Een maand geleden nog leek dat scenario plausibel. Maar langzaam keerde de campagne. Zelfs De Standaard zag de bui hangen en vroeg zich vlak voor de verkiezingen af “hoe zwart groene zondag zou kleuren”.

Als puntje bij paaltje komt

Op het moment dat ik dit schrijf, zijn de resultaten nog onvolledig binnen, maar terwijl Groen in het Vlaams Parlement licht vooruitgaat, met 40 procent, verdriedubbelt het Vlaams Belang zijn zetelaantal. Het is duidelijk dat veel mensen zich in hun stemgedrag hebben laten leiden door andere thema’s dan het klimaat en dat zij, wat die thema’s betreft, kiezen voor de standpunten van het VB en niet voor die van Groen. Spijbelende scholieren, tienduizenden betogers, krantenartikels: het betekent dus allemaal niet veel als puntje bij paaltje komt en de kiezer zich uitspreekt.

Het succes van het Vlaams Belang ging in grote mate ten koste van de N-VA, maar het opvallende is dat het VB veel meer wint dan de N-VA verliest. We zien in dit land een ware politieke verschuiving, die haast alle partijen raakt. Op de keper beschouwd verliest de N-VA niet zoveel, zeker als je er rekening mee houdt dat die partij in de media behoorlijk kritisch werd benaderd. Enkel in deze krant al vond je vorige vrijdag koppen als: ‘Bochtenwerk van N-VA is hallucinant’, ‘Waarom u overspoeld wordt met N-VA-reclame’, ‘N-VA is nu toch weer tegen rekeningrijden’. Bart De Wever, zo luidde een diagnose in een column, lijdt aan “toxische mannelijkheid”. Die column hield nog de geruststellende boodschap in dat voorstanders van een krachtig migratiebeleid niet noodzakelijk daders van seksueel geweld zijn. 

Hysterische kritiek

Best mogelijk dat dergelijke hysterische kritiek in het voordeel van het Vlaams Belang heeft gespeeld. Het succes van die partij lijkt me echter vooral het gevolg van de vraag naar een hardere aanpak van migratie en integratie die bij een deel van de bevolking leeft. Een deel van de bevolking dat zich beter kan vinden in de meer linkse sociaal-economische oriëntatie waarvoor die partij recent koos. De oude garde van het VB mag zijn jonge voorzitter best dankbaar zijn.

Zijn succes zadelt dit land wel op met een groot probleem. In zekere zin werd dat al aangekondigd in de campagne. Deze heeft zich spontaan aangepast aan de veranderingen die ons politiek stelsel de afgelopen decennia onderging. De macht verschoof van de wetgevende naar de uitvoerende macht, van het parlement naar de regering. Het hoeft daarom niet te verbazen dat tijdens de campagne al druk werd gesproken over regeringscoalities. Deze werden voorgesteld als de echte inzet van de verkiezingen. Wat ze ook zijn. De verschuiving naar een executief regime werd nog onderstreept door het aankondigen van de kandidaten-minister-president en -premier, alsof we in een presidentieel regime leven.

Coalitiefähig

Het succes van het VB stelt nu uiteraard het probleem van de coalitievorming. Persoonlijk heb ik nooit geloofd in het cordon; ik heb het altijd beschouwd als een ongelukkige naam en een al te gemakkelijk middel voor het VB om in een slachtofferrol te kruipen. Wat ‘cordon’ werd genoemd, was de berekening van de andere partijen dat zij meer te verliezen dan te winnen hebben bij een coalitie met het VB. Dat zal nu waarschijnlijk veranderen.

Tot vlak voor deze verkiezingen leek het erop dat Tom Van Grieken nog vijf jaar zou hebben om zijn partij coalitiefähig te maken. Tijdens de verkiezingsavond gingen echter al uit verschillende partijen stemmen op om die tijd sterk in te korten. Dit wordt inderdaad een van de moeilijke vragen voor de komende dagen. Het VB heeft zijn succes ten dele te danken aan standpunten die niet ernstig kunnen worden genomen. Welke garanties kan die partij bieden dat zij wel een ernstige coalitiepartner kan zijn? En, vooral, hoe kunnen andere partijen met een redelijke mate van zekerheid inschatten of ze bij een dergelijke coalitie meer te winnen dan te verliezen hebben?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234