Zondag 18/08/2019

Vingerafdrukken

Als we onze politici mogen geloven, leven we in een hysterische maatschappij. Maar is dat zo?

De reacties op Jambons voorstel voor een databank met vingerafdrukken van elke Belg, werden door de minister afgedaan als 'hysterisch'. Beeld thinkstock

Frank D'hanis (1983) is filosoof, taalkundige en lector communicatie bij de Arteveldehogeschool.

Het was onlangs weer zover; minister van binnenlandse zaken Jan Jambon (N-VA) noemde de reacties op zijn vingerafdrukken-suggestie in een uitzending van Terzake 'hysterisch'. De minister van binnenlandse zaken kreeg erg veel kritiek op een terloops door hem geopperd idee om een database van vingerafdrukken van alle Belgen te laten aanleggen, naar analogie met de opslag van vingerafdrukken zoals die in Marokko gebeurt.

De minister zei dat hij de storm van "hysterische reacties" die hierop volgde niet begreep en hij riep op om de mogelijkheid van zo'n database eens te bekijken en het debat te voeren. De minister plaatste zich hiermee in een steeds solider wordende traditie in publieke debatten in Vlaanderen: verwijzen naar de 'hysterie' van kritische stemmen.

Frank D'hanis.

Minister van vreemdelingenzaken Theo Francken riep bijvoorbeeld in december 2014 naar aanleiding van een suggestie over invallen bij sans-papiers op om niet hysterisch te doen, en in maart 2015 noemde hij de kritiek op De Wever zijn "racisme is relatief"-uitspraken ook al hysterisch. N-VA-kamerlid Peter De Roover verwees naar een kamerdebat als "hysterisch gehuil" en fractievoorzitter van het Vlaams parlement voor N-VA Matthias Diependaele sprak recent nog over "hysterische toestanden" in het Vlaams parlement.

Ook aan de andere kant van het politieke spectrum sprak Johan Vande Lanotte in 2014 over hysterie in verband met de mogelijke black-outs en op de website van Groen schreef men in 2013 over agressieve hysterie ten opzichte van bepaalde jongeren. De lijst met voorbeelden kan haast eindeloos blijven doorgaan. We leven, als we al deze politici mogen geloven, in een erg hysterische maatschappij. Is dat ook zo?

Hysterie, een term die afgeleid is van het Griekse woord voor baarmoeder, produceert een zeer negatief kader voor de uitspraken van wie ervan beschuldigd wordt. Hysterie werd sinds de tijd van Hippocrates al gezien als een typisch vrouwelijke aandoening die ontstond uit (seksuele) frustratie en excessieve emoties. Het aantal gevallen van vrouwelijke hysterie bereikte zijn hoogtepunt in het Victoriaanse Engeland van de jaren negentig van de 19e eeuw en kende in dat decennium ook een herformulering binnen de theorie van het onbewuste van psychoanalyticus Sigmund Freud.

Sinds de jaren 20 van de 20e eeuw werd vrouwelijke hysterie buiten de strikte kaders van de psychoanalyse in de medische wereld niet meer serieus genomen, en het aantal gerapporteerde gevallen daalde tot een verwaarloosbaar aantal. Het was het zoveelste geval binnen de wetenschappen waarbij de moreel geladen normatieve wensen de beschrijving van de werkelijkheid op een negatieve manier beïnvloed hadden. Met andere woorden: men wilde graag de invloed van al te kritische vrouwen weren en de beste manier om hen monddood te maken was om hen te beschuldigen van een medische aandoening die zogezegd objectief wetenschappelijk vast te stellen viel.

Dit machtsspel van de toenmalige mannelijke elite is grondig gedocumenteerd door verschillende feministische auteurs.

Hysterie is echter nooit helemaal uit het collectieve bewustzijn verdwenen, en in Vlaanderen is het momenteel hot stuff om mensen ervan te verwijten. Het is me niet zo duidelijk of dit ooit anders is geweest, maar puur kwantitatief gezien valt het gebruik van de term enorm op. Iemand beschuldigen van een hysterische reactie is haar kritiek op een oneerlijke manier kapot maken: tegenover de hysterica staat de nuchtere realist die in het midden van de storm aan emoties nog rationeel kan denken.

Het mag duidelijk zijn dat deze reframing van kritiek als hysterie niets te maken heeft met een nauwkeurige beschrijving van irrationele en overdreven reacties, maar alles met een machtsstrategie die door taalspelletjes en de negatieve associaties van termen alle kritiek op de eigen positie als feminien, krachteloos, week en schadelijk probeert neer te zetten. Hysterie is een rode vlag voor het denken, een label dat zegt dat iemand niet meer mee mag spelen en dat we haar niet serieus meer moeten nemen.

Wie iemand anders van een hysterische uitspraak verwijt ontneemt deze persoon het recht op een ernstig onderzoek van haar argumenten, en zegt op voorhand, zonder kritisch onderzoek, dat ze een onredelijk, extreem emotioneel standpunt aanhangt.

Jan Jambon kan dan nog beweren dat hij gewoon wil bekijken of een database van vingerafdrukken mogelijk is, door de reacties die tegen het voorstel ingaan hysterisch te noemen geeft hij eigenlijk te kennen dat de conclusie van het debat voor hem al een uitgemaakte zaak is. Je neemt zijn conclusies over de mogelijke voordelen van zo'n database voor staatsveiligheid over, of je bent niet goed bij je hoofd, je bent hysterisch, een ziekelijk emotioneel individu.

De rationele, mannelijke, logisch redenerende staatsman wordt tegenover de semi-anonieme klagers uit de morrende, vrouwelijk verwijfde, emotionele massa geplaatst, die zich overgeeft aan een karakteristieke en banale massahysterie. Dit is echter een valse dichotomie waaraan geen enkele werkelijkheid beantwoordt, of je kritiek nu hysterisch of niet noemt, de argumenten moeten eerst onderzocht worden om te kunnen bekijken of ze al dan niet terecht zijn. Om die reden is het verwijt van hysterie door de rationele staatsman zelf helemaal niet rationeel.

Denk dus toch maar nog even wat verder na als u de minister van binnenlandse zaken of een ander politicus de term "hysterisch" in de mond hoort nemen en hoed u voor het, ironisch genoeg, vaak hysterische gekrijs van mensen die andere mensen die iets van grieven hebben al te snel hysterisch noemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden