Dinsdag 15/10/2019
Mark Elchardus Beeld Bob Van Mol

Column

Als je zelfs in Nieuw-Zeeland niet langer veilig bent

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB) en opiniemaker bij De Morgen. Zijn column verschijnt elke zaterdag.

Negenenveertig mensen stierven al ten gevolge van de aanslagen op de moskeeën in Christchurch. Voorlopig blijven drie mensen aangehouden. Slechts van een van hen, Brenton Tarrant, staat vast dat hij de aanslag pleegde. De Australiër ging speciaal naar Nieuw-Zeeland om moslims te doden.

Is dit een keerpunt? Wordt islamitische terreur voortaan beantwoord met fascistische terreur? Dat lijkt de bedoeling van de dader.

Hoewel daar voldoende aanleiding toe was, stond hij niet gesignaleerd. Waarschijnlijk overschatten Nieuw-Zeelanders de veiligheid van hun land. Groen alom en voor elke inwoner zes schapen. Ondanks een massale aanwezigheid van vuurwapens wordt er heel weinig gemoord: 35 moorden op 4,8 miljoen inwoners in 2017. In België werden in dat jaar 249 moorden gepleegd, op 11,3 miljoen inwoners, proportioneel dus drie keer zoveel. Vandaar dat na de aanslag vele Nieuw-Zeelandse commentatoren verbaasd uitriepen: “Hoe is dat hier kunnen gebeuren?” Dat gevoel van veiligheid past spijtig genoeg niet meer bij deze wereld. De dag voor 9/11 waren de Verenigde Staten een land met een laag risico op terroristische aanslagen.

Logica van terreur

Precies het vreedzame, veilige imago van Nieuw-Zeeland maakt het aantrekkelijk voor een aanslag. Op sociale media liet Brenton Tarrant weten dat Nieuw-Zeeland zijn doelwit werd omdat “de indringers die onze beschaving bedreigen” moeten beseffen dat ze nergens, zelfs daar niet veilig zijn. Dat is de logica van terreur: toeslaan waar men onschuldige slachtoffers treft, het liefst op een plek waar zij zich veilig voelen en die een bijzondere symbolische betekenis heeft. 

De nieuwe media versterken nog het angsteffect dat daarvan uitgaat. Daarom afficheerde de dader zich op zijn Facebook-pagina, streamde hij zijn daad. Facebook beweert dat het zijn best doet om haatboodschappen en oproepen tot geweld te weren, maar dat het daar ondanks grote inspanningen niet volkomen in slaagt. Het filmpje van de aanslag werd verwijderd, uiteraard pas nadat het breed werd gedeeld zodat het blijft circuleren. 

Dat is de eigenlijke bedoeling van terroristen. De mensen die het leven laten zijn collateral damage. Ook dat, de zinloosheid van de dood en de verminking, vergroot de angst en stimuleert de terrorist. Hoe groter de gruwel die IS over het net verspreidde, hoe aantrekkelijker het werd voor nieuwe rekruten. Tarrant zoekt een gelijkaardig effect: de drempel naar geweld en terreur verlagen.

Hij maakt duidelijk dat hij daarbij handelt vanuit een welbepaalde ideologie. Hij formuleerde dat zelfs ironisch, spottend met de mensen die telkens als iemand afwijkt van politieke correctheid naar het fascismeverwijt grijpen. “Voor één keer zal de persoon die fascist wordt genoemd ook een echte fascist zijn”, aldus zijn zelfomschrijving.

Nog steeds zijn er mensen die terreur willen loskoppelen van ideologie en geloof; het per se willen reduceren tot een sociaaleconomische aandoening. Het besef dat mensen uit overtuiging doden, is blijkbaar te moeilijk om dragen.

Er gaapt een kloof tussen de voorstelling die Brenton Tarrant zich van het fascisme vormt en die van bijvoorbeeld Hitlers rechtsgeleerde, Carl Schmitt. Een kloof even groot als die tussen de opvatting die islamitische terroristen en de meerderheid van de moslims zich van de islam vormen. Dat neemt niet weg dat het in beide gevallen gaat om mensen die in hun ideologie en geloof een verantwoording vinden om anderen lukraak te doden.

Na de aanslagen in Parijs namen een aantal moslims afstand van de terreur met een enigszins verdraaid Korancitaat: “Wie een onschuldig mens doodt, doodt de hele mensheid”. Het origineel stelt echter duidelijk dat men mensen mag doden die verderf zaaien. En daar gaat het nu net om. Ideologieën, links én rechts, geloof, hindoeïsme, christendom of islam, worden altijd wel eens geïnterpreteerd op een manier die anderen als verderfelijk voorstelt. Als dat gebeurt komen moord en terreur dichterbij.

Kunnen we dat vermijden? Waarschijnlijk niet. We kunnen ons alleen maar blijven verzetten tegen absolute waarden, absolute waarheden, absolute prioriteiten. Ondertussen lijkt een zakelijke aanpak van de bedreiging nuttig: een strakkere controle op de sociale media, de gevestigde media niet gebruiken om haatboodschappen nog eens extra onder de aandacht te brengen, veiligheidsdiensten voldoende financieren, slim profileren, ons nooit veilig achten, niet berusten, potentiële daders ficheren en in het oog houden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234