Maandag 14/10/2019
Beeld rv

Column Joachim Pohlmann

Als je de macht niet zelf grijpt, doet iemand anders het

Joachim Pohlmann is woordvoerder van Bart De Wever (N-VA). Zijn wisselcolumn met Tarik Fraihi verschijnt op vrijdag.

Niccolo Machiavelli was bij leven een beroemdheid. Van heinde en verre werd zijn naam geprezen en zijn lof bezongen. Een grootheid was hij, een meester in zijn stiel. En die stiel was het schrijven van kluchten en blijspelen. De man wiens naam synoniem zou worden voor brute machtspolitiek, was voor zijn tijdgenoten een soort Ruud De Ridder (Echt Antwaarps Theater).

Althans, ik vermoed het. Ik heb eigenlijk nooit een van Machiavelli’s toneelstukken gezien of gelezen. Ik heb er over gelezen, meer niet.  De alruinwortel is zijn bekendste theaterwerk en dat moet een deurenkomedie zijn. Er bestaan moderne uitvoeringen van – naar het schijnt is het zelfs een paar keer verfilmd, maar ik heb het allemaal aan mij voorbij laten gaan.

Los van de dramaturgische waarde – die er naar verluidt wel degelijk is – zijn experts vooral geïnteresseerd in de boodschappen die achter de decorstukken verscholen liggen. Weinigen geloven immers dat Machiavelli luchtig ‘Echt Florentijns Theater’ neerpende om parallel aan De heerser of de Verhandelingen over de eerste tien boeken van Titus Livius te werken.

Politiek beest

Die interpretaties van zijn toneelstukken heb ik wel tot mij genomen. Ellenlange essays waarin uiteengezet wordt waarom achter al die fratsen en misverstanden diepere beschouwingen over het politieke wezen schuilgaan. Steevast is de conclusie dat misleiding het sleutelbegrip is waarmee de toneelstukken van Machiavelli ontcijferd kunnen worden.

Ik ken niet veel van de 16de-eeuws Toscaanse theaterwereld. Ik heb echter wel genoeg KWB-voorstellingen doorstaan om te weten dat misleiding de kern is van zowat elke klucht. Het universum van FC De Kampioenen is errond gebouwd. En hoewel je veel kan leren over de menselijke aard via die cafévoetbalploeg, over het politieke zal je er weinig door te weten komen.

Soms is een roos gewoon een roos en een grol gewoon een grol; zonder verborgen boodschap of dieperliggende waarheid. Ik kan me niet inbeelden dat Machiavelli er mee de wereld wilde informeren over de politieke realiteit. Maar ik kan mij wel inbeelden hoe hij zich voelde op het moment dat hij die stukken – die weergaloze successen kenden – schreef: als een totale mislukkeling.

Machiavelli kan niet anders dan een politiek beest zijn geweest. Een typisch voorbeeld van iemand die zijn hele leven verpolitiseerde omdat het nu eenmaal niet zonder kan. Voor dergelijke mensen heeft politiek eerder iets weg van een verslavingsproblematiek dan van een engagement of een tijdverdrijf. Het is voor hen een bittere noodzaak, een dwingende behoefte.

Zijn leven als politicus was, in tegenstelling tot zijn toneelstukken, evenwel geen onverdeeld succes. Hij wist behendig gebruik te maken van het machtsvacuüm dat ontstond na het vertrek van de Medici uit Firenze. Nergens geldt de horror vacui harder dan in de politiek: macht verdraagt geen leegte. Als je de macht niet zelf grijpt, doet iemand anders het. En hij deed het op slinkse wijze.

Het is een van de conclusies die Machiavelli trekt in zijn postuum uitgegeven politieke verhandelingen. Maar het zijn lessen geleerd uit zijn eigen falen. Machiavelli anticipeerde te weinig de tegenreactie van de Medici en toen die vijftien jaar later kwam, verspeelde hij meteen al zijn politiek kapitaal en werd hij verdreven van de besluitvorming.

Lot bezegeld

Machiavelli was geen Talleyrand, de Franse staatsman die achtereenvolgens de monarchie, de Franse revolutie, de republiek, het keizerrijk van Napoleon en uiteindelijk weer de monarchie diende. Een dergelijke flexibiliteit was de Florentijn niet gegeven, hoewel hij als geen ander wist dat een goed politicus de eigenschap heeft de wind te voelen waaien en kan inschatten wanneer deze gaat keren.

Zijn bekendste werk, De heerser, is daar het beste voorbeeld van. Het was nooit zijn bedoeling dat werk te publiceren. Het was een langgerekte sollicitatiebrief van een gedesavoueerde politieke has-been aan de Medici om hem als consigliere in dienst te nemen. Maar de Medici zaten niet op hem noch op zijn advies te wachten.

Daarmee was zijn lot bezegeld. Er was voor Machiavelli geen plaats meer op de politieke bühne van Firenze. Voor iemand die doorwasemd is van de politiek, is dat het ergste fatum dat je kan overkomen. Om den brode schreef hij zijn theaterstukken en traktaten, maar ’s nachts, bij kaarslicht, arbeidde hij aan zijn ware meesterwerk: de politieke commentaar op Livius.

Het was ersatzpolitiek. Omdat het voor hem onmogelijk was geworden om politiek te beoefenen, projecteerde hij uit frustraties zijn ideeën en strategieën op het oude Rome. Het wezenlijkste wat ooit over politiek is geschreven, is de methadon van een politieke junk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234