Zondag 25/10/2020
Mark Elchardus.Beeld DM

OpinieMark Elchardus

Als er een Koude Oorlog 2 komt, zal die er anders uitzien dan de vorige

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel. Hij schrijft tweewekelijks op zaterdag, afwisselend met Vincent Stuer.

Het deel van de Amerikaanse bevolking dat president Trump positief beoordeelt (43 à 44 procent) zit weer op het niveau van een vijftal maanden geleden. Toen kreeg het een knauw ten gevolge van zijn corona-aanpak. Die schade is weer hersteld, waarschijnlijk dankzij het bij wijlen drieste optreden van Black Lives Matter en de angst aanzwengelende wijze waarop de president daarmee omging. Trumps nationale ‘goedkeuringsgraad’ staat echter in schril contrast met de internationale waardering die hij krijgt. Een paar weken geleden peilde Pew Research daarnaar in dertien landen.

Gemiddeld stelt nog amper 16 procent van de mensen in die landen vertrouwen in Trump. In belangrijke Europese staten als Frankrijk en Duitsland nog minder, respectievelijk 11 en 10 procent. In Hell Hole België nog slechts 9 procent. Dat heeft uiteraard niet alleen met zijn aanpak van de nationale Amerikaanse politiek te maken, maar ook met zijn internationaal optreden. Daarom straalt het af op de houding ten opzichte van de Verenigde Staten. In de dertien onderzochte landen heeft gemiddeld nog 31 procent een positief beeld van dat land. Sinds Pew Research daar twintig jaar geleden naar begon te peilen, was het nooit lager. In België is het wederom het laagst; minder dan een kwart van de Belgen (24 procent) kijkt nog positief naar Amerika. De tijd dat ‘mijn Amerika’ – ‘mon Amerique à moi’ zoals in het liedje – synoniem was voor een gedroomde toekomst ligt ver achter ons.

Nieuwe wereldorde

Dat zijn geen triviale gegevens. Zij zeggen iets over de wereldorde die zich aftekent. Amerika en Europa drijven uit elkaar. De trans-Atlantische liefde bekoelt. Deze week verscheen onderzoek van het Nederlandse Clingendael Instituut, steunend op een ondervraging van 23.000 Nederlandse kiesgerechtigden, dat een scherp licht werpt op dat gebeuren.

Gevraagd of ze Rusland een bedreiging achten voor de veiligheid van Europa, antwoordt 35 procent van de Nederlanders bevestigend. Wordt hen gevraagd of zij de Verenigde Staten van Amerika een bedreiging achten voor de veiligheid van Europa, antwoordt 29 procent bevestigend. Dat is een bijzonder klein verschil. Schokkend klein omdat de VS een traditionele bondgenoot is, terwijl de bedreigingen die van Rusland uitgaan via landannexatie, militair machtsvertoon, cyberspionage, cyberwarfare, inmenging in de zaken van andere landen... breed in onze media worden uitgesmeerd.

Bijzonder belangwekkend in het onderzoek zijn de aanzetten tot verklaring van dat verschijnsel. Mensen die voor de partij van Wilders (PVV) of die van Baudet (Forum voor Democratie) stemmen, zijn minder gevoelig voor de bedreiging van zowel de VS als van Rusland. Dat geldt, los van partijvoorkeur, voor mensen die van oordeel zijn dat Nederland een unieke cultuur heeft die moet worden beschermd, die bereid zijn daartoe maatregelen te nemen en zich onder meer restrictiever opstellen wat migratie betreft. Als zij zich minder bedreigd voelen door Rusland en de Verenigde Staten is dat niet omdat zij het internationale optreden van die landen anders beoordelen, wel omdat de leiders van die landen, Poetin en Trump, het opnemen voor de eigenheid van hun natie. 

Wat die mensen charmeert is hoe die leiders een beroep doen op gevoelens van fierheid over de eigen cultuur en zijn verwezenlijkingen. Het gaat om mensen die krimpen en pijn voelen als de glorie van hun natie en beschaving woke-like gereduceerd wordt tot uitbuiting, exploitatie en racisme. Zij verschillen grondig van de mensen die hun samenleving beschouwen als een verzameling individuen van wie de rechten – bijvoorbeeld te leven volgens de eigen seksuele geaardheid – heilig zijn. Deze laatsten voelen zich sterk bedreigd door Rusland. Het zijn dergelijke verschillen in opvattingen en gevoeligheden die, schuchter nog, als in nauwelijks zichtbare stippellijntjes, de nieuwe breuklijn in de wereld uittekenen.

Tektonische platen

Dat zorgt voor ogenschijnlijk verrassende, maar bij de nieuwe orde perfect passende verschijnselen. Van Thierry Baudet, de flamboyante leider van Forum voor Democratie, werd door het onderzoeksprogramma Zembla beweerd dat hij steun en zelfs geld zou krijgen van Poetin. Hij ontkent dat, maar herhaalt wel vaak dat de Russische dreiging sterk wordt overschat. Een paar weken geleden was hij de gast van de Amerikaanse ambassadeur in Nederland, Pete Hoekstra. Een van die Trump-ambassadeurs die bondgenoten als onderhorigen de les spelt en al tweetend wil inschakelen in de boycot van Iran, de handelsoorlog met China en de energieslag met Rusland. Die man organiseerde, zowaar op zijn ambassade, een bijeenkomst die duidelijk bedoeld was als een fundraiser voor Forum. Een wel heel bijzondere vorm van diplomatie.

Als er een Koude Oorlog 2 komt, zal die er anders uitzien dan de vorige. Het gaat niet meer om kapitalisme versus communisme, maar om hoe overheden hun natie en eigenheid benaderen. Wie goed luistert naar de mensen, naar hun hoop en angsten, hoort tektonische platen schuiven.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234