Vrijdag 15/11/2019

Opinie Vincent Stuer

Alles was beter in het verleden, zelfs de vooruitgang

Charles Michel verwelkomt Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen in Brussel. Beeld EPA

Vincent Stuer is theaterauteur, voormalig speechschrijver bij de Europese Commissie en persvoorlichter van D66 in het Europees Parlement. Zijn jongste boek is Curb your Idealism: the EU as seen from within. Hij schrijft deze bijdrage in eigen naam.

Iedereen sterft alleen en ook de democratie sterft in miljoenen kleine stapjes, kiezer per kiezer.

De Duitse auteur Sebastian Haffner beschreef in zijn inzichtelijke memoires over het leven in nazi-Duitsland hoe de samenleving er leed aan een “miljoenvoudige zenuwinzinking”. Na jarenlang geconfronteerd te zijn met krachten waarop ze geen invloed hadden en problemen die hun begrip te boven gingen, vielen bange burgers ten prooi aan “een algehele verzwakking en overgave, een zwichten en capituleren”.

Herkenbaar. Ook vandaag haalt een constante stroom van externe, ongrijpbare en benauwende krachten de democratische weerbaarheid van het Westen onderuit. Moegetergde burgers schieten in een kramp, niet zozeer tegen de democratie op zich maar tegen het idee dat die nog echt het verschil kan maken.

In Europa keert dat reactionaire gevoel zich vooral tegen de Europese Unie, en het is via de Europese politiek dat het een antwoord zal krijgen – of niet.

Reactionaire retoriek

Politiek denker Albert O. Hirschman analyseerde ooit de argumenten die reactionaire intellectuelen en politici gebruikten sinds de opkomst van de moderne democratie. Al tweehonderd jaar keren dezelfde redeneringen terug, zelfs al worden ze met de tijd steeds tegenstrijdiger.

Centraal staat het verwijt van futiliteit, het idee dat politieke actie toch geen zoden aan de dijk brengt, alleen maar tijd en geld kost. Zo reageren veel mensen ook nu, als waarschuwingen over klimaatverandering al te apocalyptisch worden: “Wij gaan het verschil niet maken, technologie moet het maar oplossen.”

Een tweede, nog dodelijker argument is dat van perversiteit. Elk voorstel wordt afgedaan met het bezwaar dat exact het tegenovergestelde zal worden bereikt. Traditioneel is dat de tegenwerping tegen sociale actie, armoedebestrijding of ontwikkelingshulp: die creëren alleen maar afhankelijkheid, dus de verantwoorde keuze is niets te doen.

Dat is ook hoe we over migratie en integratie spreken. “Gutmenschen maken het draagvlak voor migratie kapot” en “racisme wordt vandaag vooral gebruikt als excuus voor persoonlijke mislukkingen”. Al dat gedoe doet de van nature verdraagzame Vlamingen in hun schelp kruipen, en daardoor worden ze net onverdraagzaam.

Een reddingsschip op de Middellandse Zee. Beeld via REUTERS

Zulke woorden hebben gevolgen. Vorige week stemde het Europees Parlement een resolutie weg die overheden opriep tot verantwoordelijkheid voor reddingsoperaties op de Middellandse Zee – wat op wansmakelijk applaus onthaald werd door extreem- en centrumrechts. We hebben stilaan het idee opgegeven dat een stevig en humaan migratiebeleid levens kan redden, want bootvluchtelingen helpen veroorzaakt indirect alleen meer doden. Zij die het meest angst hebben voor migratie willen dat er zo min mogelijk aan gedaan wordt. En al zeker niet op Europees niveau, waar perversiteit sowieso de kern van hun betoog vormt.

De meest subtiele reactionaire dooddoener is wat Hirschman de ‘jeopardy thesis’ noemt. Hier meet het reactionaire betoog zich een progressieve mantel aan door te betogen dat elke poging tot vooruitgang nu de moeizaam bereikte verwezenlijkingen uit het verleden ongedaan zou maken. Wie te snel wil gaan, gaat erop achteruit – al was het maar omdat het draagvlak onder de bevolking achterop hinkt.

Ook dat is een klassieker van de eurosceptici. Het rabiate anti-Europese discours is er de voorbije jaren op achteruitgegaan. Brexit heeft de meeste mensen, en dus de meeste politici, genezen van elke drang om eruit te stappen. Zelfs Le Pen en Orbán pleiten nu voor een soort van Europa, maar dan ‘een ander Europa’ want de huidige overregulering, hervormingsdrang en verspilling van Brussel halen de oorspronkelijke voordelen van Europa zogezegd alleen maar onderuit.

Het klinkt haast belachelijk – “alles was beter in het verleden, zelfs de vooruitgang” – maar het is daarom niet minder aannemelijk. Mensen vinden nu eenmaal dat het verleden al bij al vrij goed is afgelopen, alleen is de toekomst niet meer wat ze geweest is.

Europees weerwoord

Hoe simpel ook, die reactionaire retoriek is moeilijk te weerleggen. Ze beweren immers voor dezelfde waarden te vechten als progressieven, maar dan zonder het naïeve idealisme. De echte uitdaging voor democraten is om de politiek weer zeggenschap te geven – het elementaire recht om beslissingen te mogen nemen in het publieke belang.

De EU kan daar een doorslaggevende rol in spelen. Ten eerste, omdat tegenover Grote Problemen niet noodzakelijk Grote Oplossingen moeten staan. De reactionaire mentaliteit is sowieso niet vatbaar voor grootse plannen en utopische vergezichten – Weltverbesserer, schrijft Hirschman, was altijd al een favoriet verwijt – maar moet stukje bij beetje overtuigd worden. Dat was altijd al de kracht van Europa: op zich kleine, technische stappen zetten die samen een grote sprong voorwaarts betekenen in de manier waarop landen samenwerken.

Verwacht bijvoorbeeld geen big bang op vlak van migratie, maar concrete samenwerking bij grenscontroles, coördinatie van asielprocedures, steun aan grensstaten en realistische maar eerlijke verdeling van vluchtelingen. Deze zaken kunnen weerwoord bieden aan het scheefgetrokken beeld op migratie als – en alléén als – ze consistent uitgevoerd en consequent verdedigd worden.

Discussie onder EU-leiders. Beeld Photo News

Met de tijd spelen is ook een Europese specialiteit. Het valt op hoe vaak jaartallen opduiken bij succesvolle Europese projecten: de klimaatdoelen 2020, 2030 en 2050 staan in de traditie van 2004 voor de uitbreiding, 1999 voor de euro, het magische jaar 1992 voor de interne markt en ‘Landbouw 1980' een generatie eerder. Europa neemt moeilijk beslissingen op korte termijn, maar biedt wel momentum voor wie vooruit wil op lange termijn. En zo creëert het een gevoel van onvermijdelijkheid voor wie het moeilijk heeft met verandering. Als de politiek het overzicht kwijt is, is het des te belangrijker om perspectief te creëren.

Drie: ook politieke pedagogie speelt een rol. Mensen zijn bang, en er is heel veel om bang voor te zijn, maar ze zijn wel voor rede vatbaar. Alleen moet de Europese politiek veel beter uitleggen hoe de wereld in mekaar zit en wat wij eraan kunnen doen. Beleid spreekt niet voor zichzelf, zoals men in het Berlaymontgebouw vaak denkt, maar moet verhaald worden in een wereldbeeld met dezelfde overtuigingskracht als de antipolitieke versie.

Met Ursula von der Leyen en Charles Michel wordt de Europese leiding een stuk ‘wereldser’, ook op vlakken waar de EU traditioneel minder mee te maken heeft, zoals buitenlandse zaken en defensie. Potentieel ook pragmatischer en beter geschikt om de populisten van antwoord te dienen met – in Hirschmans woorden – meer originaliteit, wereldwijsheid en terughoudendheid. Zijn advies voor progressieven drie decennia geleden houdt steek voor iedereen die vandaag met Europa bezig is: iets minder idealisme, maar des te meer overtuiging.

Vincent Stuer. Beeld Stefaan Temmerman
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234