Dinsdag 30/11/2021

OpinieSven Biscop

Afghanistan is niet alleen een mislukking, maar erger: een overbodige mislukking

Een Amerikaanse soldaat en een Afghaans jongetje geven elkaar een vuistje op de luchthaven van Kaboel. Beeld via REUTERS
Een Amerikaanse soldaat en een Afghaans jongetje geven elkaar een vuistje op de luchthaven van Kaboel.Beeld via REUTERS

Sven Biscop, professor aan de UGent en onderzoeksdirecteur aan het Egmont Instituut, is de auteur van Hoe de grootmachten de koers van de wereldpolitiek bepalen (Kritak, april 2021).

De militaire interventie in Afghanistan was zo goed als een volledig succes. Of dat zou het geweest zijn, mochten de VS zich teruggetrokken hebben eenmaal als ze tevreden waren dat het initiële doel was bereikt: de vernietiging van Al Qaida in Afghanistan. Daarvoor was het niet nodig het land te bezetten en de regering over te nemen. Een gerichte strafexpeditie (om het jargon te gebruiken van vroegere rijken die zich in Afghanistan gemengd hebben) was voldoende geweest.

Maar het land overnemen is wat de VS gedaan hebben. Voor die bijkomende doelstelling om een staat te creëren riepen de VS uiteindelijk de hulp van de NAVO en andere bondgenoten in – maar na twintig jaar is dat project geëindigd als een totale mislukking.

Grootmachtenpolitiek

Dat falen betekent een enorm gezichtsverlies voor de VS en in mindere mate voor de NAVO. Die was nooit meer dan het instrument van een Amerikaanse strategie, die de Europeanen nooit echt hebben proberen beïnvloeden. Prestige telt in de internationale politiek. Degenen die een ander wereldbeeld voorstaan, waren er snel bij om dit als een teken van Amerikaanse en westerse zwakte voor te stellen, en om hun eigen model in de verf te zetten.

In werkelijkheid zegt het falen in Afghanistan weinig of niks over de relatieve positie van de grootmachten: de VS, China, Rusland en de EU. De Sovjet-Unie, die veel machtiger was dan Rusland vandaag, heeft evenzeer gefaald – alleen gaf zij het al na tien jaar op (1979-1989) in plaats van na twintig. Mocht China dwaas genoeg zijn om troepen te sturen (wat het niet zal doen), dan zou het ook falen. Afghanistan was nooit een echte bondgenoot van de VS, maar bezet gebied. Het opgeven van Afghanistan (want daar komt het op neer) zegt niks over de Amerikaanse steun voor de eigenlijke bondgenoten in Europa en Azië.

Het westers falen in Afghanistan is vooral een bewijs van wat we eigenlijk al wisten: geen enkele grootmacht kan de samenlevingsvorm van een ander land veranderen met militair geweld alleen. Men kan zijn eigen model opleggen zolang de militaire bezetting duurt, maar niet de manier van denken van de mensen aanpassen als men tegen de trends van hun samenleving ingaat.

In feite plaatst het opgeven van Afghanistan de VS in een sterkere positie tegenover de andere grootmachten, want het maakt een einde aan de aanslag op de middelen voor wat niet meer was dan een strategische afleiding. Rusland en China daarentegen moeten zich veel meer zorgen maken over instabiliteit die de grenzen kan oversteken, nu de Amerikaanse en NAVO-troepen vertrokken zijn. (Eerder dan dat ze snel allerlei economische kansen zullen kunnen grijpen in een land dat wellicht nog lang erg volatiel zal blijven.)

Lessen

Niettemin moeten er lessen getrokken worden uit het Afghaanse debacle.

De belangrijkste les slaat niet op hoe het Westen beter had kunnen doen, maar op de vraag of het überhaupt iets had moeten doen. Afghanistan was een strategische afleiding, omdat er, zodra het uitgeschakeld was als veilige haven voor internationale terroristen, geen andere Amerikaanse belangen op het spel stonden. In de moderne geschiedenis was Afghanistan nooit van intrinsiek belang voor het Westen. Voor het Britse Rijk in de 19de eeuw was het een bufferzone; voor de VS in de 20ste een terrein om het de Sovjet-Unie moeilijk te maken.

Afghanistan is dus niet alleen een mislukking, maar erger: een overbodige mislukking. De les is duidelijk: rij jezelf niet vast in strategische afleidingen. Met andere woorden, kom alleen militair tussen wanneer je belangen direct in het geding zijn, en ook dan zo doelgericht mogelijk.

Dat gezegd, kan de Afghaanse ervaring ons ook iets leren over het ‘hoe’ dat relevant is voor andere tonelen waar het Westen militair aanwezig is. Voor Europa is dat in de eerste plaats de Sahel. Drie eerste gevolgtrekkingen.

Ten eerste, de algemene strategische doelstelling moet realistisch zijn. Het doel in de Sahel is niet om democratische staten naar Europees model te creëren. Wel om te helpen een sociaal contract tot stand te brengen dat misschien erg verschilt van het onze, maar aanvaardbaar is voor de meerderheid van de bevolking daar, om stabiele staten te genereren die geen veiligheidsproblemen voor Europa veroorzaken. Helaas slagen al te weinig lokale leiders erin die verwachting waar te maken.

null Beeld AP
Beeld AP

Ten tweede, zonder voldoende binnenlandse steun voor de eigen leiders en hun strategie brengt interventie op het tactische niveau geen duurzame effecten. De lokale strijdkrachten opleiden en uitrusten of zelfs Europese troepen rechtstreeks het gevecht in sturen, zal de beoogde eindstaat niet dichterbij brengen als het lokaal politiek en militair leiderschap de Europese doelstellingen ondermijnt en geen legitimiteit opbouwt bij de eigen bevolking. Niemand riskeert zijn leven voor een regering waarin hij niet gelooft. De militaire coup in Mali vorig jaar bewijst dat de Europese invloed op dit politiek-strategisch niveau al te beperkt blijft.

Ten slotte, het doel is om de lokale inspanningen te ondersteunen, niet om zich in de plaats te stellen. Een indirecte aanpak is aangewezen: de lokale troepen opleiden zodat zij de staat kunnen verdedigen. Directe buitenlandse interventie in gevechtsoperaties mag alleen overwogen worden als de Europese belangen rechtstreeks bedreigd worden en er geen andere opties zijn om ze te vrijwaren. Dat in Mali meer dan acht jaar na de initiële Franse interventie nog altijd een Franse brigade het gros van de gevechten moet aangaan, toont aan dat ook in dit opzicht de Europese strategie voor de Sahel aan herziening toe is.

Besluit

Afghanistan als een strategische afleiding beschrijven is hard, maar het is de strategische realiteit. Dat zegt echter niks over de moraliteit. Over het blijven uitzenden van onze soldaten om gedood of gewond te worden, lang nadat we wisten dat dit geen bijkomende resultaten zou opleveren. Over het achterlaten van die Afghanen die wel naar een andere samenlevingsvorm streefden en met ons meewerkten om dat te bereiken. Men kan maar hopen dat degenen in de VS, Europa en Afghanistan zelf die de strategische beslissingen genomen hebben, in hun hart kijken en leren, zodat we in de toekomst beter doen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234