Zaterdag 21/09/2019

Opinie

Aanval op ‘Marrakech’ bewijst: antiverlichting is springlevend

Ico Maly. Beeld Karel Duerinckx

Ico Maly is docent Digitale media en politiek (Tilburg University) en auteur van Hedendaagse antiverlichting en Nieuw rechts

Soms kan het snel gaan. Decennialang heeft rechts de verlichting met succes geclaimd. De democratie en de mensenrechten werden vanaf de jaren 90 geïntegreerd in een rechts, nationalistisch discours. Ze werden opgezogen in een cultureel en identitair narratief à la Vlaams Blok. De verlichting, c’était nous.

Het was ooit anders. Rechts zat van oudsher in het antiverlichtingskamp. Hier vond je met Burke en Herder, met Spengler en Schmitt de vijanden van de verlichte revoluties. De verlichting, universele mensenrechten en democratie werden eenduidig begrepen als een aanval op het kostbare weefsel van de organische natie.

Het streven naar gelijkheid was een aanval op de fundamenten van de goede samenleving en democratie was een verzwakking van de natie. Een sterke natie sprak met één stem. De enige ‘echte democratie’ was de stem van de ‘één geworden’ natie die sprak door de mond van de leider. En die stem verzette zich tegen het idee van universele rechten en tegen de Volkerenbond.

De verlichting stond voor hen gelijk aan beschaving en beschaving werd gezien als het eindstadium van een cultuur. Dit was het moment van neergang, van verstening en het afsterven van een natie.

Een sterke natie daarentegen is levendig, koestert haar tradities en cultuur. En echte organische solidariteit maakt de opoffering voor een groter nationalistisch ideaal mogelijk. Vitaliteit, mannelijkheid, opoffering en bloed en bodem: dat schept sterke naties.

Recuperatie van de Universele Mensenrechten

Na de Tweede Wereldoorlog moest iedereen noodgedwongen democraat worden. Niemand kon het zich nog permitteren om zich daar tegen te verzetten. De openlijke strijd tegen democratie en mensenrechten raakte in het verdomhoekje. In die periode leven de kernideeën en de dromen van radicale verlichtingsdenkers als de Condorcet, Price en Paine weer op. De oprichting van de Verenigde Naties en de ondertekening van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM) zijn daar de meest tastbare bewijzen van.

Die zeventigste verjaardag van de UVRM zal door al onze machthebbers zichtbaar worden gevierd. Als een verwezenlijking, als deel van ‘onze identiteit’ en ‘onze cultuur’. Als een traditie die moet worden gekoesterd en bewaard. Dergelijke vertoningen impliceren steevast dat ‘de verlichting’ is afgerond. Dat Universele Mensenrechten ‘bij ons’ zijn gerealiseerd en dat de verlichting een zaak van conserveren is geworden.

Dit discours reproduceert de rechtse claim op de verlichting. Na de Tweede Wereldoorlog en bij uitstek in de laatste decennia van de 20ste eeuw claimde rechts expliciet de democratie en de mensenrechten. Vooral in het zogenaamde migratie- en integratiedebat werden ‘wij’ allen echte democraten. Dit waren de DNA-bouwstenen van onze cultuur. Enkel ‘de Ander’, ‘de migrant’ en in het bijzonder ‘de moslim’ werden verbeeld als ‘bedreiging’ voor onze verlichtingsessentie. Verlichting werd cultuur. Ze werd opgesloten in een nationaal museum.

Die rechtse claim op de verlichting is in de laatste weken door rechts zelf zorgvuldig om zeep geholpen. Van Trump tot Salvini, van Weidel tot Van Grieken, van Baudet tot De Wever en van Kurz tot Orbán: zelfverklaard rechts en extreemrechts vonden elkaar in hun aanval op het Compact voor Migratie. Een Compact dat niet veel meer doet dan het herbevestigen van het idee dat ook migranten mensenrechten hebben. En net zoals vroeger gebeurt die aanval in naam van de natie, van onze cultuur en onze traditie.

De zogenaamde absorptie van de verlichting in het conservatief, nationalistisch gedachtegoed leidt tot het massacreren van de essentie van de verlichting. Het heft de universele dimensie op. In de praktijk mondt het altijd uit in een aanval op het idee dat alle mensen onvervreemdbare universele rechten hebben. Een aanval ook op de Verenigde Naties, de infrastructuur van die Universele Mensenrechten. En rechts heeft hierop geen monopolie; ook gerenommeerde intellectuelen schoten de afgelopen weken in naam van de natie met scherp op de mensenrechten.

Dat zou ons wakker moeten schudden. De antiverlichtingstraditie is springlevend. Het is hoog tijd dat we de Universele Mensenrechten opnieuw begrijpen als door en door politiek en dus als een inzet van een hedendaagse politieke strijd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234