Maandag 16/12/2019

Televisie

Waarom tv-helden met 'een hoekje af' de nieuwe norm geworden zijn

De meisjes van 'Girls' kampen met heel wat neuroses en persoonlijke 'stoornissen'. Beeld photo_news

Tv-scenarioschrijvers zadelen hun hoofdpersonen tegenwoordig graag op met een psychische stoornis. Garantie voor extra suspense?

Het meisje heeft dikke wallen. Haar vette haren hangen steil langs haar gezicht; ze kijkt nogal desperaat uit haar ogen en reikt naar een pot rode pilletjes. "Het valt me op dat haast elk popcultureel beeld van vrouwen aan de antidepressiva ons stuurloze, doodvermoeiende en doodvermoeide meisjes toont", schrijft de Amerikaanse actrice-regisseuse Lena Dunham eind januari onder haar net geposte Instagram-foto van dit meisje: "Het is belangrijk dat we normaliserende verhalen zien over mensen die zelf actie ondernemen wanneer het op hun geestelijke gezondheid aankomt."

Maar: de Amerikaanse series die bij ons de gesprekken op café domineren, laten ook iets anders zien. Opvallend vaak is het juist de held, vrouw of man, die met een psychische aandoening kampt. Geen angstige meisjes met holle ogen, maar sterke persoonlijkheden die handelen in plaats van wegkruipen.

Neem Carrie uit Homeland, een CIA-agente die we al vijf jaar de ene na de andere terrorist zien aanwijzen. Carrie heeft een bipolaire stoornis, maar functioneert meer dan aardig, al dan niet dankzij haar medicatie.

Afgelopen zomer maakte de wereld kennis met Elliot uit Mr. Robot, een autistische, verslaafde jongen met een sociale angststoornis, lijdend aan wanen, maar ook: een briljante hacker en een zeer geliefd personage - Mr. Robot was de 'surprise hit' van 2015.

De Amerikaanse popcultuurblog Vulture noemt 2015 dan ook "het jaar waarin mentale stoornissen eindelijk wat respect kregen op televisie". Met 'respect' verwijst de blog naar de kwantiteit - het groeiende aantal personages met een psychische ziekte - maar ook naar de kwaliteit: de vaak genuanceerde verhalen over die aandoeningen. Maar om wat voor verhalen gaat het? Zijn ze 'normaliserend', zoals Dunham bepleit? En wat verklaart hun populariteit?

De tv-held is dood, leve de serieweirdo. Carrie, de CIA-agente uit Homeland, lijdt aan een bipolaire stoornis. Beeld © RV, BBC/ZDF/CAROLINA ROMARE, USA NETWORK

Gewillig op de sofa

In bijna elke moderne serie zit wel een personage dat volgens moderne maatstaven professionele hulp nodig heeft. Het hele DSM-handboek voor psychiatrische diagnostiek komt voorbij. Don Draper in Mad Men: seksverslaafd met kenmerken van een narcistische persoonlijkheidsstoornis. Frank Underwood in House of Cards: sterke psychopathische trekken. Sarah uit The Killing: zeker weten asperger. Zo'n beetje iedereen uit Game of Thrones: periodieke explosieve stoornis, antisociale persoonlijkheidsstoornis en/of posttraumatisch stresssyndroom.

En tussen deze stortvloed aan psychisch hulpbehoevende personages, lopen er opvallend veel rond die in de fictieve wereld van de serie ook echt door een psycholoog gediagnosticeerd zijn, psychische hulp krijgen of medicatie slikken - over hen gaat het in dit stuk.

Twintig jaar geleden was het nog pover gesteld met hun representatie. Mensen met een mentale stoornis worden ronduit stereotiep neergezet, betoogt psychiater Otto Wahl in 1996 in Media Madness: Public Images of Mental Illness. De 'gekken' in films en televisieseries vormen vaak een gevaar voor zichzelf en hun medepersonages: ze zijn agressief, lijken compleet van de wereld en worden meestal nooit meer beter (zie kader). Vooral het horrorgenre heeft aan dit beeld bijgedragen - veelvoorkomende verklaring voor de daden van moordzuchtige kettingzagers en bijlenzwaaiers: ach, het zijn gestoorde psychopaten hè?

Tot eind jaren 90 is het op tv meestal de slechterik, of een meelijwekkend bijpersonage, dat kampt met een mentale stoornis. Dat verandert met de opkomst van de nieuwe kwaliteitsseries; de Gouden Eeuw van televisie is ook meteen een Gouden Eeuw voor personages met psychische aandoeningen.

In The Sopranos (1999-2007) gaat maffiavader Tony Soprano in therapie voor zijn paniekaanvallen. Na Tony stappen ook Brenda, Billy en Claire uit Six Feet Under (2001-2005) de behandelkamer van de psycholoog binnen, en gaan Betty en Roger uit Mad Men (2007-2015) gewillig op de sofa liggen. Een duidelijke diagnose krijgen deze personages nog niet, in andere series zijn de stoornissen wat excessiever.

Adrian Monk uit Monk (2002-2009) heeft hevige dwangneuroses, maar daardoor is hij juist een heel goede detective. In Nurse Jacky (2009-2015) steelt een ernstig verslaafde verpleegkundige medicijnen uit het ziekenhuiskastje. Perception (2012-2015) draait om de schizofrene neurobioloog Daniel, die de FBI assisteert bij het oplossen van misdaden - dat kan hij namelijk dankzij zijn hallucinaties. Wat deze series deden, was ergens baanbrekend, maar de makers kregen ook kritiek: de stoornissen zouden karikaturaal worden voorgesteld en net iets te positief.

Saga uit 'The Bridge'. Beeld kos

Handige stoornis

Die anno 2016 het aanbod aanschouwt, ontdekt meer psychisch uitgedaagde hoofdpersonages dan ooit. Carrie uit Homeland: bipolair. Brody uit Homeland: posttraumatisch stresssyndroom. Dr. Thackery uit The Knick: drugsverslaving. Saga uit The Bridge: asperger. Andre Lyon uit Empire: bipolair. Elliot uit Mr. Robot: asperger, verslaving, wanen. Rebecca uit Crazy Ex-Girlfriend en Gretchen uit You're the Worst (hier nog niet uitgezonden, zie kader): beiden depressief. BoJack Horseman uit de gelijknamige tekenfilmserie: verslaving en depressie. En dan natuurlijk Hannah uit Lena Dunhams eigen Girls: dwangneuroses met angststoornis.

Wat opvalt: geen van deze helden is stuurloos. Wel zit hun stoornis hun soms in de weg. Hannah raakt even ernstig ontregeld, door Carries manische buien nemen haar werkgevers haar niet altijd serieus. Dr. Thackery krijgt last van wanen en wordt ontslagen. Elliot uit Mr. Robot lijkt het meest te lijden, maar die zit dan ook met een waaier aan aandoeningen: zijn autisme en sociale angsten maken hem zo eenzaam dat hij zichzelf verdooft met morfine - dat verklaart waarschijnlijk zijn hallucinaties.

Lena Dunham als de ietwat bizarre twentysomething Hannah in 'Girls'. Beeld kos

Tegelijkertijd lijkt hun stoornis sommige personages ook van pas te komen. Carrie onderbreekt soms haar medicatie om 'helder' te kunnen denken, haar manische buien leiden ertoe dat ze nachtenlang kan doorwerken. Hetzelfde geldt voor Dr. Thackery, die dankzij cocaïne scherp blijft tijdens marathonoperaties, en maakt Elliots autisme hem niet ook een betere hacker?

De vraag of dit realistisch is, is een lastige. Iedere patiënt is immers meer dan zijn ziekte: zijn handelen is het resultaat van karakter, omstandigheden, aandoening én medicatie. De grens tussen gezond en ziek is ook niet statisch. De DSM-catalogus wordt om de zoveel jaar vernieuwd, gedrag dat artsen vandaag als een symptoom van autisme beschouwen, wordt over tien jaar misschien al niet meer als afwijkend gezien. Bovendien kan één personage natuurlijk nooit een hele groep representeren.

Magische mantel

Daar staat tegenover dat personages als Hannah, Carrie en Elliot een belangrijke rol spelen in de beeldvorming over psychische patiënten. Op internet laaien geregeld hevige discussies op over wat scenaristen allemaal 'goed' en 'fout' doen.

"Toen Elliot uit Mr. Robot autistische trekjes begon te vertonen, sloeg ik mijn handen eens niet uit schaamte voor mijn gezicht", schrijft Enisa, zelf autistisch, op haar Tumblr-blog Loud Enough to Hear. Elliots gedrag is herkenbaar, gaat ze verder: hij wordt niet graag aangeraakt, zijn autisme is vermengd met andere stoornissen, Elliot voelt extreme compassie voor kleine dieren en is vaak eenzaam. Het stuk krijgt tientallen positieve reacties en 'reblogs': eindelijk een serie die autisme serieus neemt!

Frank Underwood, president met psychopatentrekken (House of Cards) . Beeld © David Giesbrecht/Netflix

Maar de post maakt ook iemand boos. "Ik ben woedend", schrijft een anonieme bezoeker: "Mr. Robot gaat niet over autisme, Elliot heeft duidelijk schizofrenie. Het frustreert me zó wanneer mensen dat wat mijn aandoening vertegenwoordigt, negeren!" Het probleem met Mr. Robot, zegt psychiater Paul Puri in een interview met Vulture, is dat het nooit helemaal duidelijk is welke stoornissen nou welke symptomen veroorzaken: "Een effectievere manier om mythen rond psychische ziekten te ontmantelen, is om Elliots diagnose helderder te presenteren en zijn symptomen in overeenstemming te brengen met zijn concrete aandoening." Maar ja, voor scriptschrijvers is het natuurlijk veiliger om Elliot meerdere problemen te geven. Zo kunnen ze minder snel van 'fouten' worden beticht.

Dat laatste overkomt de makers van Homeland vaak. De voornaamste kritiek op Carrie: haar bipolariteit is als een magische mantel die ze te allen tijde kan omslaan of afdoen. De suggestie dat iemand met bipolariteit zónder pillen 'helderder' zou kunnen denken, is bovendien 'pure nonsens', schrijft Anne Donahue, zelf bipolair, in haar column voor The Guardian: "Carrie is slim en sterk en heeft ervaring met haar eigen aandoening: hoezo zou ze die in godsnaam plots verwaarlozen - where are her doctors?" Als het risico op kritiek zo groot is, waarom zadelen scenaristen hun helden dan überhaupt op met psychische klachten?

Dr. Thackery, cokeverslaafde topchirurg (The Knick). Beeld © RV

Elektroshocks

Het is niets meer dan een plot device, zeggen critici, een manier om een verhaal van wat extra spanning te voorzien. In het geval van Homeland lijkt Carries stoornis vooral een originele manier om suspense op te wekken. Door haar manische buien is zij soms een onbetrouwbare verteller.

Iets soortgelijks gebeurt in Mr. Robot. Elliots hallucinaties leveren spectaculaire scènes op waarbij de kijker zich afvraagt of wat hij ziet nu echt is of niet: die twijfel alleen al maakt de aanschouwer extra betrokken.

Daarbij is een aandoening een makkelijke manier om extreem gedrag van personages te verklaren. Nu series steeds gelaagder worden en personages steeds 'echter', komen scenaristen minder snel weg met iemand die, laten we zeggen, de Facebook-accounts van vreemden hackt om hen op vreemdgaan te betrappen. Dat is precies wat Elliot doet, en we geloven het, want tja, het heeft vast iets met zijn autisme/schizofrenie/verslaving te maken.

Ook de medische behandeling van de personages zijn vaak plotvoer.

Zo krijgt Carrie uit Homeland aan het eind van het eerste seizoen elektroshocks toegediend.

In seizoen twee kampt ze daardoor met ernstig geheugenverlies, waardoor cruciale (plot)informatie slechts mondjesmaat wordt toegediend: een vrij ordinair thrillertrucje, eigenlijk. Ondertussen protesteren deskundigen en zeggen ze dat zo'n elektroshockbehandeling tegenwoordig zelden zulke ernstige geheugenproblemen oplevert.

Narcistische rokkenjager Don Draper (Mad Men). Beeld © RV

Persoonlijke ervaringen

Dat betekent niet per se dat scriptschrijvers compleet onzorgvuldig te werk gaan. De teams achter Homeland, Mr. Robot en Girls zeggen allemaal uitgebreid onderzoek te hebben verricht. Sam Esmail, het brein achter Mr. Robot, had zelf ooit last van sociale angsten en verslaving. Ook Meredith Stiehm, scenariste van Homeland, werkt vanuit persoonlijke ervaringen: haar bipolaire zusje Jamie is de belangrijkste inspiratiebron voor Carries aandoening. Lena Dunham noemt als enige haar eigen belevenissen ook echt de belangrijkste reden om Hannah een stoornis te geven: "Omdat ik zelf met dwangstoornissen heb geworsteld, kan ik de ervaring realistisch weergeven", vertelt ze in een making-offilmpje van abonneezender HBO: "Als Girls bijdraagt aan het normaliseren van emotionele problemen, zou dat fantastisch zijn."

Nu is Hannah een van de weinige tv-personages die uitsluitend nadelen van hun stoornis ondervinden. Haar dwangneuroses verschaffen haar geen handige krachten, ze wordt er geen sterker mens van, nee: haar aandoening wordt opgewekt door stress en is vervolgens gewoon heel erg vervelend. Toch zou je van alle gediagnosticeerde personages, óók Hannah, kunnen zeggen dat hun aandoening hen interessanter, of in elk geval gelaagder maakt - misschien zelfs heldhaftiger.

"Het idee dat psychiatrische patiënten vooral een gave hebben, is gevaarlijk", zegt sociologe Bernice Pescosolido op Vulture: "Het verheerlijken van mensen met dwangstoornissen, schizofrenie, autisme of verslaving kan kijkers onbedoeld leren dat alleen de getalenteerde patiënten onze liefde en behandeling verdienen." Met andere woorden: het hebben van een psychische aandoening is alleen prima zolang de patiënt zijn bed uit blijft komen, briljante hacks pleegt of een stel terroristen inrekent.

De depressieve en angstige Rebecca in Crazy Ex-Girlfriend. Beeld kos
Beeld kos

En toch. Series als Homeland, Mr. Robot en Girls maken psychische aandoeningen zichtbaar en daarmee bespreekbaar. Daarbij laten Hannah, Carrie en Elliot zien dat een psychische stoornis je leven niet volledig hoeft te bepalen: (tijdelijke) verbetering is mogelijk, al dan niet dankzij medicatie. Een beeld dat in elk geval ingaat tegen het cliché van de verdoemde patiënt die de rest van zijn leven in een dwangbuis onder een knipperende tl-lamp zit.

Je bent je eigen vijand

De vraag die rest: waarom kijken we zo graag naar hen? Misschien omdat zo'n 20 procent van ons ooit met psychiatrie te maken krijgt en duizenden van ons momenteel al medicijnen slikken. Onze eigen stoornis werpt een touwladder tussen onszelf en het personage: het is een extra peiler onder onze identificatie en betrokkenheid met dat figuurtje op het scherm - de wereld om ons heen, dus ook de wereld op televisie, is niets meer dan een zoekplaatje waarin we onszelf graag aanwijzen.

Daarnaast is de held-als-psychiatrische-patiënt waarschijnlijk een uitvloeisel van een andere serietrend: het vervagen van de grenzen tussen goed en slecht. Veertig jaar geleden vocht Batman nog vastberaden tegen The Joker, anno nu zouden seriescenaristen die Joker zijn eigen achtergrond en verhaallijn geven (en waarschijnlijk ook een psychiater). We geloven niet meer in het sprookje van de held versus de slechterik - in veel series (Game of Thrones, House of Cards) is het amper duidelijk wie de good guy of girl is.

Met het wegvallen van de klassieke slechterik als antagonist hebben hoofdpersonages nieuwe tegenstanders gekregen. Snoodaards die zich lastig laten bestrijden en hen constant dwarszitten. Ze heten Mister Autisme, Dr. Manie en Miss Depressie. Zo zijn moderne personages hun eigen vijand: nog meer dan tegen de buitenwereld, vechten ze tegen zichzelf. Net als u, en ik.

Maffiavader Tony Soprano, in therapie voor paniekaanvallen (The Soprano's). Beeld © RV

Wat is waar te zien?

Netflix:

- Homeland

- House of Cards

- The Killing (Eur)

- The Killing (VS)

- The Bridge: seizoen 1 & 2

- BoJack Horseman (animatieserie)


Play More (Telenet):

- Girls (en ook op Acht)

- Mr. Robot

- Mad Men

- The Knick

- The Bridge: seizoen 3

- Game of Thrones: het nieuwe seizoen start op 24 april op Play More, daarna op 2BE


Acht:

- Nurse Jacky


Op DVD:

- The Sopranos

- Six Feet Under

- Monk

- Perception

- Empire

Nog niet beschikbaar:

- Crazy Ex-Girlfriend (nieuw in VS)

- You're the Worst (nieuw in VS)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234