Vrijdag 20/09/2019

Psychologie

Vliegschaamte, plasticschaamte, meer-dan-twee-kinderenschaamte. Wat hebben we daar nu aan?

Beeld Sven Franzen

De aarde warmt op en daar worstelen we mee. Bij de één uit zich dat in vliegschaamte, bij de ander in meer-dan-twee-kinderenschaamte of wie weet zelfs in rietjesschaamte. Maar heeft al dat gebloos en gezweet wel zin?

Schaamt u zich weleens wanneer u weer eens een pakket bestelt bij Bol.com of Zalando? Of dat u op café moet toegeven dat u eigenlijk nog altijd elke dag vlees eet? Er gaat geen dag voorbij of of er dient zich opnieuw iets aan waarvoor u eigenlijk door de grond zou moeten zakken van schaamte. Hoezo, u vloog voor het werk in één dag over en weer naar Berlijn?

In de Nederlandse krant Trouw stelt redacteur Rianne Oosterom zich de vraag of die collectieve milieuschaamte wel ergens toe dient. Werkt het creëren van collectieve milieuschaamte eigenlijk om effectief iets te veranderen?

Om die vraag te beantwoorden, is het belangrijk de functie van schaamte goed te begrijpen. Waar komt die vandaan? “Er is maar één goede reden waarom wij als mens schaamte kunnen voelen”, zegt professor Wijsbegeerte Johan Braeckman (UGent), die het begrip vanuit een evolutionaire invalshoek onderzocht. “Het moet nuttig zijn geweest voor het organisme van de mens zelf. Niet voor een ander. Anders was het gevoel al lang weggeëvolueerd.”

Braeckman maakt de analogie met pijn. “Wie geen pijn kent, weet niet wanneer zijn achterste in brand staat.” Iets moet dus pijn doen zodat we het als mens niet kunnen negeren. Wie pijn negeert, kan doodvallen. Schaamte is net als pijn onaangenaam. Alleen is het nut van schaamte op individueel niveau een stuk subtieler dan pijn. “De essentie van schaamte zit in de manier hoe wij leven, namelijk als groep. Wij, mensen, kunnen verbluffend goed samenwerken en veel van onze activiteiten zijn sociaal. We hebben daarom psychologische mechanismen ontwikkeld om te functioneren in groep.”

Lui en opportunistisch

Een van die mechanismen is schaamte, een natuurlijke reflex waarbij we onszelf door de ogen van anderen bekijken op een manier waarop we dat eigenlijk niet willen. “Schaamte is een zelfbewuste emotie”, zegt Patrick Luyten, professor ­klinische psychologie aan de KU Leuven. “Het is een heel sterke emotie. Wie een glas laat vallen op een receptie, zal alle ogen voelen priemen, beginnen blozen en misschien zelfs zweten.” Je lichaam laat eigenlijk weten: zorg dat je dit nooit meer meemaakt. Zorg dat je dit nooit meer doet.

“Schaamte wordt vaak in één adem genoemd met schuld”, zegt Luyten. “Ze zijn heel moeilijk uit elkaar te halen. In de wetenschap maakt men weleens het verschil aan de hand van de intentie.” Laat je een glas per ongeluk vallen, dan spreken we van schaamte. Heb je bij iemand met opzet pootje lap gedaan, dan spreken we van schuld.”

Met het vliegtuig op reis gaan: iets om je voor te schamen? Beeld EPA

Hoewel de mens een relatief altruïstische soort is, zijn we ook lui. Of beter: opportunistisch. Wie in een jagers-verzamelaars-samenleving vooral krijgt en nooit geeft, leidt een veel makkelijker leven. “We zijn allemaal geneigd om het systeem waarin we leven te misbruiken”, zegt Braeckman. In de complexe samenleving van vandaag zijn er wetten, politie en rechters om dat misbruik tot een minimum te beperken. “Vroeger was dat niet het geval. Schaamte moest ervoor zorgen dat je de afgesproken regels binnen een groep zou naleven.”

Dat werkt zo: denk aan vrienden die graag pintjes aannemen op café, maar zelf nooit trakteren. De groep zal dat snel opmerken, waardoor hun reputatie binnen de groep een knauw krijgt. Reputatieverlies op café is minstens vervelend te noemen, vroeger kon het je leven kosten. “Maar ook vandaag kunnen de gevolgen groot zijn”, zegt Braeckman. “Wie geen schaamte voelt, zal meerdere keren sociale overtredingen begaan, waardoor die iedere keer opnieuw met de kop tegen de muur zal lopen.” Het interessante is: wie bepaalt nu die sociale regels? Wie bepaalt als het ware waarvoor je in de grond moet zakken van schaamte?

Venijnige reacties

Het antwoord ligt voor de hand: cultuur. Aboriginals kennen het gevoel schaamte, maar zij zullen het niet ervaren wanneer ze de bus nemen zonder een ticket te betalen. Met andere woorden: mensen kunnen zich enkel schamen voor sociale normen die ze kennen én waarmee ze zich identificeren. En hier is de link met schuld van belang. “Zogenaamde schuldinductie, of het introduceren van een schuldgevoel, is een krachtig, impliciet regulatiemechanisme”, zegt Luyten.

Beeld Sven Franzen

Vraag is of de heersende vlieg-, bezorg- en vleesschaamte, en eventueel bijbehorend schuldgevoel, al krachtig genoeg zijn om voor een effectieve mentaliteitswijziging te zorgen. In Trouw verwoordt Ilona de Hooge, die onderzoek doet naar schuld en schaamte aan Wageningen University, het zo: “Anderen kunnen wel over vliegschaamte spreken, maar jij kunt fluitend in het vliegtuig naar Thailand stappen. Als iemand daar kritiek op heeft, kun je hoogstens gêne voelen. Waar schaamte tot gedragsverandering kan leiden, is dat bij gêne niet het geval.”

Bovendien zien we dat heel wat mensen zich verzetten tegen het aanpraten van schaamte. Luyten verwijst naar commentaren onder online artikels op nieuwssites of op sociale media. “Daar zie je heel veel venijnige reacties van mensen die zich verzetten tegen het schaamte- en schuldgevoel dat hen wordt aangepraat. Wie geen schaamte wil voelen, zet dat in sommige gevallen om in agressie.”

Een mentaliteitswijziging komt dan ook meestal via een elite, zegt Braeckman. “Nieuwe normen sijpelen meestal binnen via mensen met een goede reputatie waar we naar opkijken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234