Donderdag 12/12/2019

DM Magazine

Van meisje tot mythe: maak kennis met Mata Hari in haar thuisstad

Mata Hari als danseres in Parijs. Beeld rv

Exact 100 jaar na haar executie vertelt Leeuwarden voor het eerst het volledige verhaal van Margaretha Geertruida Zelle. Wereldberoemd geworden als exotische danseres, acuut ten onder gegaan aan een overdosis spionage. Maar was ze echt schuldig?

Een eeuw na haar executie blijft Mata Hari nog altijd de gemoederen beroeren. Tot op de dag van vandaag komen er nog steeds nieuwe documenten boven die lacunes opvullen maar tegelijkertijd weer nieuwe vragen oproepen. Dé hamvraag al honderd jaar lang: was ze echt spion H21?

Mata Hari wordt in 1876 in Leeuwarden als Margaretha Geertruida Zelle, roepnaam Gretha, geboren. Haar ouders zijn welgesteld en ze heeft op papier alles om gelukkig te worden. Haar jeugd wordt echter verstoord wanneer het bedrijf van haar vader in 1889 overkop gaat. Vlak daarna scheiden haar ouders en nauwelijks twee jaar later sterft haar moeder. Gretha verhuist vervolgens naar een peetoom in Sneek en een paar jaar later trekt ze in bij een oom in Den Haag.

Op haar 18de leert ze via een contactadvertentie de twintig jaar oudere legerkapitein Rudolph MacLeod kennen. Ze trouwen nog in datzelfde jaar, krijgen een zoon en vertrekken twee jaar later naar Nederlands-Indië. Daar wordt hun dochter geboren en sluit mevrouw MacLeod zich aan bij een lokale dansgroep. Haar artiestennaam is een feit: Mata Hari, wat in het Maleis zoveel betekent als 'oog van de zon'. Twee jaar later slaat het noodlot opnieuw toe: de zoon sterft en de relatie tussen Rudolph en Gretha gaat steil bergaf, de voorbode van een lange vechtscheiding. Het gezin is intussen teruggekeerd naar Nederland maar in 1902 vertrekt Gretha naar Parijs. Alleen, want geld om haar dochter te onderhouden, heeft ze niet.

Stripteaseuse

Om aan de kost te komen, probeert ze het aanvankelijk als naaktmodel maar dat evolueert vrij snel naar 'exotische danseres' wat van haar een van de eerste stripteaseuses maakt. In Parijs wordt Gretha definitief Mata Hari; ze verschijnt in weinig verhullende outfits op wilde feestjes en gebruikt haar lichaam om haar levensstijl te financieren. Ze neemt geld aan van vermogende heerschappen en van hoge officieren in zowel het Duitse als Franse kamp. Concreet: ze deelt het bed met vriend en vijand. Doch niet iedereen is de mening toegedaan dat het geld alleen op het podium en tussen de lakens wordt gescoord. Documenten onthullen dermate grote sommen dat er al vrij snel over 'spionage' wordt gesproken.

De plakboeken die Mata Hari bijhield tussen 1905 en 1915. Beeld rv

Over die laatste fase in haar leven blijft het gissen naar de ware toedracht van haar handelingen. En het verhaal ontrafelt nog steeds want er duiken bij regelmaat van de klok nieuwe documenten op. Ook nu weer met de tentoonstelling in het Fries Museum in Leeuwarden. Daar loopt nog tot 2 april de 'meest complete tentoonstelling over Mata Hari ooit'. Om niet alle documenten zelf te moeten ontcijferen en doorbladeren, laten we ons rondleiden door curator en Mata Hari-kenner Yves Rocourt.

Verrassend genoeg begint de expo over het leven van Mata Hari met haar dood. Rocourt: "De expositie start bewust met haar dood op 15 oktober 1917 en pas daarna vertellen we haar levensverhaal of hoe het zo ver is kunnen komen."

Op de muur in de eerste zaal staat een intrigerende quote van Mata Hari zelf: "Mata Hari en Madame Zelle MacLeod zijn twee volstrekt verschillende vrouwen. (...) Wat Mata Hari - danseres - mag, is Madame Zelle MacLeod beslist niet toegestaan. Wat er gebeurt met Mata Hari, raakt Madame Zelle niet. Wie zich tot de een richt, richt zich niet tot de ander." Het citaat is een beeldend detail uit haar verdediging en haar twee gedaantes worden bevestigd door twee naamkaartjes in een vitrinekast: eentje met haar echte naam, het andere met haar artiestennaam.

Unieke plakboeken

Na de dramatische introductie neemt de tentoonstelling de bezoeker mee naar de andere sleutelmomenten in haar leven. Haar aanvankelijk gelukkige jeugd, haar overhaaste huwelijk en de bochtige relatie met haar ouders. Over haar vader leren we dat hij niet alleen hoeden verkocht maar ook in Amerikaanse olie handelde. Zijn scheiding - een unicum in die tijd - kwam er nadat hij door overmoed failliet ging.

Andere facetten van haar leven worden bevattelijker dan voorheen omdat het museum beslag kon leggen op nieuwe documenten, foto's en objecten. Zoals een babyboek dat meer inzicht geeft in de opvoeding van haar twee kinderen, de plotse dood van haar moeder, het verlies van haar zoontje en de lange vechtscheiding.

De politiefoto van Mata Hari bij haar arrestatie in 1917. Beeld rv

De tentoonstelling belicht uiteraard ook hoe ze leefde als exotische danseres en in sneltempo een begrip werd in het Parijse nachtleven. Voor het eerst zijn de plakboeken te zien waarin ze alles wat over haar gepubliceerd werd minutieus bijhield: recensies, affiches en foto's. Teksten, beelden en brieven laten weinig aan de verbeelding over: in de gedaante van Mata Hari gebruikte ze haar sensualiteit om zich een mondain leven aan te meten.

Intussen was de Eerste Wereldoorlog aangebroken en bleef ze in Europa rondreizen. Rocourt: "Dat was perfect mogelijk omdat Nederland neutraal was tijdens de Eerste Wereldoorlog; ze kon bijgevolg ongemoeid het land in en uit." Doch haar reisgedrag, haar levensstijl en intieme contacten met zowel Duitse als Franse officieren werden al snel een voedingsbodem voor geruchten en verdachtmakingen.

Beeld rv

Opzienbarend zijn de gerechtsdossiers die in Leeuwarden voor het eerst aan het grote publiek worden getoond. Het gaat onder meer om transcripties van haar verhoren en andere belangrijke bewijsstukken. Om het geheel wat inzichtelijker te maken, werd in een van de tentoonstellingsruimtes een sobere ondervragingsruimte nagebouwd: een tafel, twee stoelen en een gloeilamp. Zestien keer werd ze ondervraagd. Volgens de documenten vertelde ze reeds bij haar eerste verhoor over haar vele minnaars en bevestigde ze dat ze in Duitsland was bij de aanvang van de Eerste Wereldoorlog. Het leek er sterk op dat hoofdondervrager Bouchardon die openbaring terstond interpreteerde als een verdoken bekentenis. Maar was zij niet gewoon naïef?

Het loopt storm voor Mata Hari: de mythe en het meisje in het Fries Museum in hartje Leeuwarden. Beeld rv

Doodvonnis

Iets verderop wijst Rocourt het fameuze 'Bulletin N°1' aan. In dit document staat te lezen waaraan ze uiteindelijk schuldig werd bevonden: spionage. Het verdict staat in grote letters op het document: Mort! Rocourt voegt eraan toe dat ze haar roemloos einde met opgeheven hoofd tegemoet ging: "Ze wilde niet dat haar handen vastgebonden werden en ze weigerde zelfs de traditionele blinddoek. Naar verluidt zou ze net voor de fusillade haar veroordeelaars nog een handkus hebben toegeworpen."

Haar doodvonnis werd na de oorlog echter vrij snel bekritiseerd. De scepsis over haar schuld leidde tot een caleidoscoop van inzichten, theorieën en zelfs complottheorieën die vervolgens veelvuldig in boekvorm, op de planken en het witte doek werden geëtaleerd. Vaak geromantiseerd en niet altijd waarheidsgetrouw met als resultaat dat ze een mythe is geworden. Curator Rocourt verwoordt het 100 jaar na haar dood nog sterker: "Mata Hari is ons grootste merk, zeg maar onze eigen De Nachtwacht. Maar we hebben hier geen groot schilderij, maar een verhaal."

Of dat verhaal volledig is, is maar zeer de vraag. Er zijn vermoedelijk nog meer documenten die om welke reden dan ook het daglicht nog niet hebben gezien. Gêne is een factor die altijd al heeft gespeeld bij de familie van Gretha. Brieven 'verdwenen', werden gecensureerd of er werd simpelweg niet over haar gesproken. Tot nader order blijft Mata Hari de vermeende dubbelspionne die na een (te) kort proces op 24 juli 1917 ter dood werd veroordeeld en vroeg in de ochtend op 15 oktober door twaalf soldaten genadeloos werd geëxecuteerd.

***

Beeld rv

Weekendje Leeuwarden

Je hebt er cultuur, grachten, bierkelders en je kunt alles te voet doen. Ook zin gekregen?

Wie een goed excuus zoekt om het Fries Museum met een bezoek te vereren, kan inpikken op het officiële programma van 'Leeuwarden-Fryslân 2018' dat in januari van start gaat. Leeuwarden is in 2018 samen met Valletta (Malta) de Culturele Hoofdstad van Europa en serveert een heel jaar lang honderden evenementen. De tentoonstelling van Mata Hari maakt uiteraard deel uit van het grootse cultuurfeest, maar wist je ook dat M.C. Escher geboren en getogen is in Leeuwarden? Het Fries Museum (1) eert hem met een tijdelijke tentoonstelling die geheel toepasselijk als een driedimensionale biografie wordt ingericht.

Los van het culturele luik is Leeuwarden een verrassend veelzijdige bestemming. Het oude stadscentrum hangt met korte straatjes en steegjes aan elkaar waardoor alle fijne plekjes te voet bereikbaar zijn. Ontdek de grachten met hun talrijke bierkelders en bolle bruggetjes, neem selfies bij de Oldehovetoren die schever staat dan die van Pisa, kuier door de smalle straatjes met fijne boetiekjes en ga op zoek naar de goed verborgen graffitikunstwerken in de opgeknapte achterbuurten.

Beeld rv

Leeuwarden telt als studentenstad veel cafés, kroegen en een paar uitstekende lokale brouwerijen maar ook koffietentjes. De beste bakjes troost kun je degusteren op de plekken waar de bonen ter plaatse worden gebrand. Zoals in het fraai gerestaureerde oude Hoofdpostkantoor dat dubbelt als het luxueuze Post-Plaza Hotel.

Opmerkelijk is de Blokhuispoort (3), een voormalige gevangenis waar de kloeke cellen werden ingenomen door tientallen kunstenaars en creatieve ondernemers. Tot 2007 liepen alleen gedetineerden door de grote poort naar binnen maar tegenwoordig kun je er als onschuldige ziel terecht voor onder meer een nieuwe coupe in Eddie's Knipcel of culinaire verwennerij in Drink & Eetlokaal Proefverlof (2). De Blokhuispoort is een uniek concept in volle verbouwing en wordt ongetwijfeld het epicentrum tijdens Leeuwarden-Fryslân 2018. Maar Leeuwarden boeit ook zonder die internationale schijnwerpers.

Mata Hari, de mythe en het meisje, tot en met 2 april. Escher op reis, van 28 april tot en met 28 oktober 2018 in het Fries Museum

Beeld rv
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234