Woensdag 17/07/2019

reportage

Ode aan lampentovenaar Achille Castiglioni, de "topatleet van het Italiaanse design"

Achille Castiglioni met de vloerlamp ‘Luminator’, die hij samen met zijn broer Pier Giacomo ontwierp voor Flos. Beeld Jean Baptiste Mondino

Achille Castiglioni (1918-2002), de ­belangrijkste Italiaanse ­designer van zijn generatie, zou dit jaar zijn 100ste verjaardag ­gevierd hebben. Zijn dochter ­Giovanna is onze gids in zijn studio in ­Milaan. "Hij waart hier als het ware nog rond, in de spullen die ons elke dag omringen."

"Hij ontwierp alleen het onontbeerlijke”, vond zijn vakgenoot Alessandro Mendini. En ook: “Castiglioni was een echte ster, de ­topatleet van het Italiaanse design.”

“Voor mij”, zegt Giovanna Castiglioni, “was Achille meer dan een vader. Hij was mijn broer, mijn goede vriend. Hij was ­bijzonder dynamisch. Als designer, maar ook als man. Hij bleef zijn hele leven ­nieuwsgierig. Als je nieuwsgierig bent, vond hij, dan blijf je vooruitgaan.”

“Hij was speels en ongehoorzaam. Maar hij was, in tegenstelling tot sommige andere designers, geen begenadigd schrijver. Mijn moeder stond in voor zijn briefwisseling. Mijn ouders vormden een geweldig koppel. Zij was streng. Soms te streng. Iemand moest het huishouden runnen.”

Ze wijst naar de rekken met schaalmodellen, de lampen en stoelen en tafels, in het 19de-eeuwse appartement tegenover Parco Sempione in Milaan waar Castiglioni 40 jaar gewerkt heeft. “Ik mis mijn moeder meer dan mijn vader. Hij waart hier als het ware nog rond, in de spullen die ons elke dag omringen.”

De designer

Achille Castiglioni, geboren in 1918, begon zijn carrière in 1944 bij de architecten­praktijk van zijn oudere broers, Livio en Pier Giacomo. Na de Tweede Wereldoorlog kreeg het trio weinig bouwopdrachten. Daarom concentreerden de Castiglioni’s zich op ­kleinschaliger werk: het ontwerpen van ­interieurs, tentoonstellingen, meubilair en huishoudtoestellen – het beroep van designer moest op dat moment nog worden uitgevonden.

In 1952 ging Livio solo. Achille en Pier Giacomo werkten samen tot de dood van de laatste, in 1968, waarna Achille op zijn eentje verder deed. Hij ontwierp om en bij de 150 producten, waaronder een waslijst designklassiekers – zoals de Sella, een gerecupereerd fietszadel op een wankel onderstuk, of de Snoopy, een lamp in de vorm van de neus van ’s werelds beroemdste hond – maar ook veel anonieme voorwerpen. Een mayonaiselepeltje voor Kraft, bijvoorbeeld, een tentoonstellings­paviljoen voor de staatszender RAI of een brasserie en bierglazen voor brouwerij Splügen Brau.

Maar de parels in zijn nalatenschap zijn allicht zijn lampen. Tijdens de designweek in april bracht fabrikant Flos naar aanleiding van zijn 100ste geboortedag vijf ontwerpen opnieuw uit. Zijn populairste lampen, zoals de ‘Parentesi’ (1971) of de ‘Taraxacum 88’ (1988) gingen nooit uit productie.

Achille Castiglioni had geen noemenswaardige eigen stijl. “Voorwerpen zijn niet de uitdrukking van de creativiteit van een designer”, vond de designer. “Ik ontwerp ­producten die mensen nodig hebben.”

“De functie bepaalde bij Achille altijd de vorm, absoluut”, beaamt Giovanna Castiglioni.

Ook geluid vond hij belangrijk. “Kijk,” zegt Giovanna, “bijna niemand weet dat Achille in de jaren 60 deze lichtschakelaar heeft ontworpen. Omdat het zo’n anoniem voorwerp is.” Het geluid dat zo’n schakelaar maakte, vond Castiglioni essentieel. Hij was op zoek naar de perfecte klik. Giovanna draagt de schakelaar aan een ketting om haar nek. Ze schakelt er negatieve gevoelens mee uit, grapt ze. De schakelaarketting is ook te koop in de minisouvenirshop van de studio.

In 1962 verhuisden Achille en Pier Giacomo hun kantoor naar het monumentale, van eind 19de eeuw daterende Casa Dell’Acqua, met als buren de redacties van de Italiaanse Glamour en de Japanse Vogue. Het voormalige appartement met immense plafonds is sinds zijn dood bijna onveranderd. Er staan meterslange rekken met vergeelde boeken, door Castiglioni ontworpen stoelen en tafels en lampen, prototypes, dozen met schetsen, technische tekeningen en briefwisselingen met klanten. De designer was een groot verzamelaar, vooral van anonieme gebruiksvoorwerpen. Soms vormden die found objects de basis van een nieuw ontwerp.

Het atelier

“We blijven nieuwe kennis vergaren over Achille”, zegt Giovanna. “Het archief is één groot web: alles is met elkaar verbonden.” In één kamer staat een enorme spiegel schuin voor een hoek. “De ruimte lijkt zo groter, maar Achille kon er ook in één oogopslag de hele studio mee overzien”, lacht zijn dochter.

De Fondazione Achille Castiglioni wordt geleid door Giovanna, haar broer, en Antonella Gornati, die 25 jaar lang een naaste medewerker was van de designer. Giovanna noemt haar “efficiënter dan een computer”. Het trio archiveert en digitaliseert de inboedel van het atelier, en organiseert elk jaar een kleine tentoonstelling in de archiefkamer. De drie zijn betrokken bij heruitgaves van producten van Castiglioni, en bij exposities buiten de muren.

Dit najaar organiseert de Triënnale in Milaan een groot retrospectief over de ­designer, maar ook dichter bij huis zul je Castiglioni’s werk kunnen bewonderen, op de Biënnale Interieur en in de West-Vlaamse zaak Casteelken. 

“Ik ben geoloog van opleiding”, vertelt Castiglioni. “Ik had nooit verwacht dat ik hier op een dag rondleidingen zou geven over mijn vader en zijn werk. Maar ik doe dat graag. Ik heb een prachtig leven. Ik vind het fijn om al die voorwerpen te laten spreken, en om te vertellen over de man die mijn vader was. Voor mij is Achille geen meester van het industrieel design. Het is te zeggen: dat is hij natuurlijk wel, maar in de eerste plaats was hij een normale mens zoals jij en ik. Een vader, een man.”

“Mijn broer is twintig jaar ouder dan ik. We hebben onze vader in twee verschillende periodes in zijn leven gekend. Ik reisde vaak mee als hij ergens in de wereld een lezing moest geven. Dan was ik zijn assistent.”

Giovanna vertelt dat zij en haar broer het heel normaal vonden om de nalatenschap van hun vader te beheren. “Voor erfgenamen van designers of kunstenaars is het niet altijd evident. Een stichting kost om te beginnen veel geld, maar het kan ook emotioneel lastig zijn om dag in, dag uit geconfronteerd te worden met je overleden ouder.”

Het atelier is meer dan een museum. Giovanna gaat aan een houten kinder­bureautje zitten, en vervolgens met haar volle gewicht op het tafelblad staan. “Toen mijn vader me als kind meenam naar musea moest hij me voortdurend zeggen dat ik nergens mocht aankomen. Ik vond dat niet leuk. Hier is aanraken geen probleem.”

Design dient nu eenmaal om gebruikt te worden.

5 iconen van Achille Castiglioni

De nalatenschap van Achille Castiglioni is enorm. Een relatief groot aantal van ’s meesters ontwerpen is nog verkrijgbaar, en zowel lampenspecialist Flos als ­meubelfabrikant Zanotta lanceerden dit jaar prestigieuze heruitgaves.

Arco (Flos, 1962)

“Meestal zwijg ik over de ‘Arco’”, zegt Giovanna Castiglioni over een van de populairste ontwerpen van Castiglioni. “Die lamp is ontworpen om boven een tafel te hangen. Niet bij de sofa van Le Corbusier of de stoelen van Charles en Ray Eames, zoals ze meestal wordt afgebeeld. Op de oorspronkelijke schets heeft Achille de ‘Arco’ getekend boven een tafel van Saarinen, als een soort eerbetoon. Misschien kun je je lezers vragen waarom er een gat is uitgespaard in het marmeren blok?” Antwoord: om ze te ­verplaatsen, met hulp van een houten deegrol.

Parentesi (Flos, 1971)

De lamp ‘Parentesi’ bestaat uit niet veel meer dan een kabel en een spot. De kabel wordt bevestigd aan het plafond en een gewicht op de vloer, en de lamp kan naar de gewenste positie worden geschoven. Simpel, maar geniaal en tijdloos.

Sella (Zanotta, 1983)

De kruk, een fietszadel op een wankelende basis van roze gelakt staal, is oorspronkelijk ontworpen voor een tentoonstelling van de Castiglioni’s in Villa Olmo, aan het Comomeer, in 1957. De broers toonden daar eigen ontwerpen en gevonden voorwerpen. Pas in 1983 is de kruk in productie gegaan. “Als ik telefoneer, wil ik graag zitten,” zei Castiglioni, “maar niet helemaal.”

Mezzadro (Zanotta, 1971)

Een ander ontwerp voor de ­tentoonstelling van 1957: een gelakt metalen Amerikaans tractorzitje op een onderstuk van verchroomd staal, ­aangevuld met een houten plank waarop de gebruiker zijn voeten kan plaatsen. Pas ­ uitgebracht in 1971.

Taraxacum 88 (Flos, 1988)

Een reusachtige sculptuur van transparante ­gloeilampen van 50 watt: 60 stuks in de kleinste ­versie, maar liefst 200 in de grootste. De vorm is een zogeheten icosaëder of twintigvlak. Niet echt milieubewust. “Maar,” zei Castiglioni, “een grote luchter is bedoeld voor publieke ruimtes, lobby’s en kamers die voor ­bijzondere gelegenheden veel licht behoeven.”

Fondazione Achille Castiglioni in Milaan: fondazioneachillecastiglioni.it. Reserveren via e-mail: info@achillecastiglioni.it.

Op 19/10 geeft Giovanna Castiglioni een lezing op de ­Biënnale Interieur, om 11.30 uur. Giovanna Castiglioni is ook in de West-Vlaamse meubelzaak Casteelken in Rumbeke te gast voor lezingen op 25/10 (publiek) en 26/10. De expo en fototentoonstelling Achille ­Castiglioni in Casteelken loopt van 9/10 tot 30/11.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden