Dinsdag 07/04/2020

InterviewEdel Maex

Mindfulnesspsychiater Edel Maex: ‘In een crisis ontstaan nieuwe mogelijkheden’

Psychiater Edel Maex runt een stresskliniek in het Antwerpse ziekenhuis ZNA Sint Elisabeth.Beeld Tine Schoemaker

Als vertrouwde routines op de schop gaan en buitenkomen risico inhoudt, waar put je dan kracht uit? De grondlegger van mindfulness in Vlaanderen, psychiater Edel Maex van de stresskliniek van Ziekenhuis Netwerk Antwerpen (ZNA), over ongerustheid, vrijheid en vertrouwen. ‘Hier zit een opportuniteit in, maar niet iedereen grijpt die.’

Hij is een van de velen in ons land die technisch werkloos zijn. Alle lezingen, en ook alle trainingen en sessies in de stresskliniek, zijn nu afgelast. Edel Maex zit er rustig bij in zijn studiekamer, er is alle tijd om te skypen. “Mooi toch, een interview zonder mondmasker?”, grapt hij.

Mindfulness is een bepaalde manier om om te gaan met de dingen die op ons pad komen. Kort samengevat: kijk naar angst, paniek, verdriet, kwaadheid… Kijk zonder oordeel naar wat er ook is, en geef deze gevoelens ruimte zonder je erin te verliezen.

Dat klinkt makkelijk wanneer alles van een leien dakje loopt. In coronatijden is dat een pak lastiger, toch?

“Natuurlijk. Het zou waanzinnig zijn indien dit niet voor onrust zou zorgen. Dit is een reële onrustwekkende situatie. Mensen hebben soms een verkeerd beeld van mindfulness. Het gaat niet over rustig zijn. De titel van mijn boek is Leven in de maalstroom, het boek van de grondlegger van mindfulness heeft als titel Full catastrophe living. Dit gaat niet over rustig worden, het gaat net over omgaan met de reële onrust. Het is geen boodschap in de zin van ‘ontspan nu toch even’, dit zijn gewoon spannende tijden. We worden massaal geconfronteerd met de kwetsbaarheid van het leven, hier en nu.”

‘Angstpsychiater’ Damiaan Denys meent dat de generatie van onze grootouders beter kon omgaan met verontrustende veranderingen, en dat wij mentaal minder weerbaar zijn.

“Ik weet niet of dat waar is. Ik denk dat de mensheid altijd in het spanningsveld heeft geleefd tussen zoeken naar zekerheid en ons vermogen om te gaan met het brutale en banale feit dat niks zeker is. Vanuit onze menselijke situatie, noem het onze condition humaine, moeten we zekerheid creëren, anders overleven we niet. Ik moet weten in welk bed ik vannacht ga slapen. Ik ben er zeker van dat ik vannacht heel veilig, hier in mijn eigen bed ga slapen. Maar het ziekenhuis ligt vol met mensen die niet van plan waren de nacht daar door te brengen. En dat is het spanningsveld waarin we leven.

“Mentaal hebben we nood aan zekerheid, en toch moeten we ermee leven dat de werkelijkheid zich niet altijd houdt aan het idee dat ik ervan had, en dat het verhaal dat ik tot hiertoe had over mijn leven ineens uit elkaar kan vallen. Een dierbare die ernstig ziek wordt of sterft, maar ook prettige zaken, zoals de geboorte van een kind, doorkruisen ons gewone verhaal. Op een moment dat iets dat zeker was uit onze handen gerukt wordt, is het vaak full catastrophe living, dan is het crisis. En die situatie vraagt erom anders om te gaan met ons verhaal, onze constructie van onze werkelijkheid. Het specifieke van wat nu gebeurt, is dat de crisis grootschalig en collectief is. Als je partner ziek wordt of wegvalt, stort je wereld in. Dan moet je je aanpassen. Als je leven zich niet aanpast aan je verhaal, dan zal je je verhaal moeten aanpassen aan je leven. Dat vermogen hebben we.”

Zegt u nu dat dit een uitdaging is om creatief om te gaan met de crisis?

“Ik werk veel met kankerpatiënten en, hoe eigenaardig dit misschien ook klinkt, ik heb al vaak gehoord: ‘Dokter, die kanker is het beste wat me ooit overkomen is.’ Hierna volgt vaak iets als: ‘Dit heeft me gedwongen om stil te staan bij waar ik mee bezig ben, bij wat belangrijk is in mijn leven. Het is jammer dat ik er ziek voor ben moeten worden, maar eigenlijk heeft het mij voor een stuk bevrijd uit een manier van leven waarin ik vastzat. Het heeft me terug meer ruimte gegeven.’ Let wel, niet iedereen die kanker heeft, maakt dit sprong.”

We hebben het nu over individuele uitdagingen, maar corona is een collectieve bedreiging, die ieders leven op dit moment in belangrijke mate verandert. Hoe kijkt u daarnaar?

“Onze collectieve wijze van leven en organisatie wordt nu in vraag gesteld, zeker. Op het moment dat er een grote bedreiging is en het leven niet meer loopt zoals je dacht dat het zou lopen, staan zekerheden op de helling. Vergelijk het met een zeepbel die op elk moment uiteen kan spatten. Hier wordt ons collectieve verhaal in vraag gesteld, wat op zich een interessant gegeven is want het houdt de mogelijkheid in van iets nieuws. ‘Dit is het einde van de globalisering’, las ik in de krant. Misschien is dit net het begin van de globalisering: dit is een pandemie, iets waarover we op wereldschaal moeten nadenken. Misschien is dit wel het begin van een globale samenwerking en verandering. Of misschien gaat het ons net verder achter onze grenzen en muren doen verschuilen. Wat er nu gebeurt kan onze planeet letterlijk en figuurlijk meer zuurstof geven. Deze crisis bevat kiemen van een nieuwe wijze om met onze leefwereld om te gaan. Maar net als bij de individuele patiënt met kanker kan het alle kanten uitgaan.

“Deze dagen worden we ook geconfronteerd met onszelf en met onze illusie van vrijheid. We kunnen alles doen en overal naartoe gaan. En dan opeens verliezen we die vrijheid omdat we niet meer onbeperkt naar buiten kunnen of kunnen afspreken met mensen. Wat gebeurt er dan? Dan besef je dat wat we onze vrijheid noemden, ook maar een stramien was waarin we vastzaten aan van alles dat moest gebeuren, vaak met het gevoel dat dit allemaal belangrijk en dringend was. Wanneer dat stramien wegvalt, komen we in een leegte waarin een andere vrijheid mogelijk wordt.

“In mindfulness heb ik het over doe-modus en zijns-modus. In onze doe-modus richten we ons op een doel. We focussen daarop en gaan ervoor. Zo creëren we zekerheid. Dat is nodig, nuttig en belangrijk. Hier is helemaal niets op tegen. Maar als we te veel in doe-modus gaan, riskeert dit wel een kramp te worden. Wat is dan de zijns-modus? Dat is het moment waarop je even stopt, even geen doel hebt. Dan kom je open te staan. Dan worden de dingen die in doe-modus buiten beeld bleven, weer zichtbaar, en ontstaan er nieuwe mogelijkheden.

“Mensen beschikken over het vermogen om zich aan te passen aan de situatie. Om hetgeen vaststond los te laten omdat het niet meer mogelijk is, en creatief te zijn.”

De noodzaak om ‘in ons kot te blijven’ creëert, ook door het wegvallen van veel gewone routines, nieuwe kansen?

“Precies. Daar zit een opportuniteit in, maar niet iedereen grijpt die, dat is mijn ervaring. En sommige mensen gaan daar compleet in verloren lopen, in die nieuwe leegte en onzekerheid. Op het moment dat zekerheden en verworvenheden instorten, verlies je wat je had. En tegelijk ontstaat er een openheid voor iets nieuws. De situatie waarin we nu zitten, houdt nieuwe kansen in, maar laten we toch zeker oppassen dat we dit niet idealiseren. Het is juist omdat ons gewone verhaal niet meer werkt, dat het een moeilijke situatie is. Laten we hier niet onnozel over doen of suggereren dat dit niet erg is. Het blijft een crisis. Er worden mensen ziek en er sterven mensen aan corona. Weer anderen zullen failliet gaan of grote economische problemen ondervinden. Gelukkig maar dat onze overheid doortastende maatregelen neemt.”

We ontdekken terug een wat ouderwets woord: burgerzin. Heeft u vertrouwen in die burgerzin?

“Absoluut. Ik zag laatst een boek met de titel De meeste mensen deugen (van de Nederlandse opiniemaker Rutger Bregman, RG). Ik heb het boek niet gelezen, maar vind de titel wel fantastisch. We gaan er vaak van uit dat mensen alleen maar aan zichzelf denken, egoïstisch zijn en uit op winstbejag, maar dat is voor de meeste mensen niet het geval. Dat wordt erg op scherp gesteld in crisissituaties. Kijk naar wat er gebeurd is bij de aanslagen in Zaventem: je ziet ineens mensen anderen ter hulp schieten, en daarbij soms zelfs hun eigen leven wagen.

“De bereidheid om de huidige crisis aan te pakken, kan niet enkel van de overheid komen. De overheid kan enkel effectief werken als er ook bij mensen het gevoel leeft dat ze hier hun verantwoordelijkheid moeten nemen. Dit is een ongeziene situatie, maar ik heb een groot vertrouwen in de mogelijkheid van mensen, individueel en collectief, om hiermee om te gaan. Ondanks dingen die mis kunnen lopen en mis zullen lopen. Wij mensen zijn in staat om ons verhaal aan te passen aan de veranderende realiteit.” 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234