Donderdag 18/07/2019

De tien waarheden

Michaël R. Roskam: "We moeten allemaal liegen om te overleven"

Woensdag gaat Le Fidèle in première, de derde langspeelfilm van Michaël R. Roskam (45). Hij stribbelde even tegen toen ik hem vroeg om zijn tien waarheden. ‘Moet dat? Ik was net zo heerlijk uit mijn neus aan het peuteren.’ Maar zijn generositeit won het van zijn luiheid. 

Beeld Karel Duerinckx / Ship of Fools

"Michaël, are you happy?”, vragen ze hem soms in het goudgele Hollywood. “I’m working on it”, ­antwoordt hij dan in een ­mengeling van grijs en blauw. Een vintage Roskam-repliek: noch cynisch, noch halfzacht. A little bit of Spielberg, a little bit of Scorsese.

Ook typisch Roskam: de gulzige taal waarin hij zich uitdrukt. Hij beschouwt woorden als vehikels van beelden en heeft er geen bezwaar tegen om zijn antwoorden ­desnoods met behulp van drie verschillende adjectieven te kadreren. Wanneer hij in de entr’acte van ons gesprek zijn overleden grootvader beschrijft, doet hij dat met zoveel aandacht voor visuele details dat de man voor mijn ogen verrijst.

Ter promotie van Le Fidèle holt hij de jongste weken van televisiecamera naar radio­microfoon en van krantenjournalist naar Hollywood-verslaggever. Ik vraag of hij geniet van de persmomenten die aan de release van een film voorafgaan. “Ik verhoud mij tot journalisten zoals een hond tot brandweerwagens”, zegt hij. “Een hond die een keer achter een brandweerwagen is ­aangerend, zegt achteraf: ‘Dit nooit meer’. Maar als er twee dagen later opnieuw een brandweerwagen door zijn straat rijdt, rent hij er onmiddellijk weer achteraan. (lacht) Dat vat mijn relatie met de pers aardig samen. Ik probeer te vermijden dat ik met journalisten moet praten. Maar ontmoet ik ze toch, dan antwoord ik al op hun vragen nog voor ze ze gesteld hebben.”

Le Fidèle vertelt het verhaal van de onmogelijke liefde tussen een gangster (Matthias Schoenaerts) en een racepilote (Adèle Exarchopoulos). In de aanloop naar de film besloten Michäel R. Roskam en zijn vriendin, scripteditor Anneleen Masschelein, om uit elkaar te gaan. Ik vraag hoe moeilijk het is om een film te maken over de liefde als je zelf amoureuze beslommeringen hebt. “Voor alle duidelijkheid: Anneleen en ik zijn in vriendschap uit elkaar gegaan. We zijn nog altijd de liefdevolle ouders van Elliot (hun zevenjarige zoon, red.) en we gaan ook in de toekomst blijven samenwerken. Maar om op je vraag te antwoorden: soms dreigde onze breuk wel degelijk de film binnen te sluipen. Le Fidèle is mijn persoonlijk fantasma over de absolute liefde. Het was bij momenten moeilijk om trouw te blijven aan de fantasie die de film moest zijn. Om er geen realistische weergave van mijn eigen leven van te maken. Maar ­precies omdat Anneleen en ik veel over Le Fidèle hebben gepraat, hebben we dat kunnen vermijden.”

Het oplijsten van zijn tien waarheden deed hem reflecteren over het concept ‘waarheid’. “Een goeie waarheid zet je aan het denken”, zegt hij.” Eerst ga je ermee akkoord, maar al na een paar seconden plaats je er kanttekeningen bij. Slechte waarheden zijn dogmatisch. Die zetten geen enkel denkproces in gang.”

Het betere levensbeschouwelijke ­speculeren, jaargang 3, aflevering 38.

1 In Het Leven Is Het Sterven Of Liegen. — Louis-Ferdinand Céline, Frans schrijver

“De integrale quote van Céline luidt: ‘In het leven is het sterven of liegen. Persoonlijk heb ik nooit de moed gehad om me van kant te maken.’ Een brutale, maar intelligente ­waarheid. Ze heeft een troostend effect op mij: life kinda sucks, but that’s alright. Dat je moet liegen om te overleven, lijkt me trouwens het eerlijkste dat je over het leven kunt zeggen.”

Liegen om te overleven veronderstelt wel dat je moet kunnen vergeten dat je jezelf bedot. “Uiteraard, maar dat lukt me wel. Ik heb in mijn leven al veel fouten gemaakt. En toch kan ik mezelf er nog altijd van overtuigen dat ik oké ben. Ik aanvaard van mezelf dingen die ik van een ander nooit zou aanvaarden.”

Hij typeert de Franse schrijver als een ­liefdevolle misantroop: iemand die mensen haat, “maar dan uit liefde, omdat hij ze zo graag iets beters had toegewenst”. “Ik heb een zwak voor mannen die zoveel empathie ­hebben dat ze weigeren om nog langer empathisch te zijn. Mijn grootvader was zo iemand: a very grumpy old man, maar niet op een verbitterde manier. Hij dacht gewoon: ‘Empathie, allemaal goed en wel, Michaël, maar ik help je niet door zacht te zijn. Vat het niet persoonlijk op, maar ik ga je de waarheid vertellen.’ Zijn woorden leken vaak iets anders te suggereren, maar hij hield echt van mensen. Net als Céline: die spuwde ook geregeld zijn gal over de mensheid, maar hij ging in de arme buitenwijken van Parijs wel gratis werken als dokter.

“Michael Mann (de regisseur van o.m. Heat en The Insider, red.) is nog zo iemand die tot mijn existentiële familie behoort. Een tijd geleden vroeg hij mij: ‘Michaël, how do you like Hollywood so far?’ Ik antwoordde: ‘I feel great. I’m meeting cool people, I’m making friends...’ Hij onderbrak mij en zei: ‘Don’t come to Hollywood to make friends. If you need a friend, buy a fucking dog.’ (lacht) De waarheid, uitgesproken met een onzichtbaar monkellachje. Daar houd ik wel van.”

De 10 waarheden van Michael Roskam Beeld Karel Duerinckx / Ship of Fools

2 Woorden Zijn De Struikelstenen Voor Iedere Toenadering. — Louis-Paul Boon

“Woorden zijn beperkend. Het uitspreken van gedachten helpt om ze te structureren, maar doet ze onvermijdelijk ook stollen. Uitgesproken gedachten worden standbeelden: ze zijn vastgeklonken, je kunt ze niet meer herinterpreteren.

“Het struikelblok van de taal manifesteert zich vooral in de dialoog tussen twee mensen. Hoe vaak zeggen we na een gesprek niet: ‘Ik kon niet uit mijn woorden komen?’ Zeker als er iets belangrijks gezegd moet worden, ­voelen we de ontoereikendheid van woorden. Je wilt niet weten hoeveel conflicten in de geschiedenis van de mensheid het gevolg zijn van een misplaatst adjectief.”

Toen Roskam 23 was, ondernam hij een poging om een roman te schrijven. Daarover zei hij ooit: “Ik stopte er zo veel autobiografisch gezwets in dat ik het later, in mijn films, niet meer nodig vond om nog over iets mezelf te zeggen.” Is autobiografische kunst uit de hand gelopen narcisme? “Er zijn kunstenaars die erin slagen om hun emoties tot het hoofdthema van hun werk te verheffen en toch prachtige kunst te maken. Maar de meesten kunnen dat niet. Zoals ik, dus, toen ik dat boek schreef. Na het maken van mijn eerste kortfilm heb ik er trouwens nooit meer aan verder gewerkt. Het eindigt abrupt, met een onafgewerkte zin. Als een taalkundig Pompeï.”

3 Vrouw Zijn, Is Ontzettend Moeilijk Want Het Bestaat Voornamelijk Uit Het Omgaan Met Mannen. — Joseph Conrad, Pools-Engels schrijver

“In de quote van Conrad zitten twee clichés: dat vrouwen overal problemen in zien en dat mannen onmogelijk zijn om mee samen te leven. Dat laatste klinkt dan nog vals bescheiden en bijgevolg behoorlijk machistisch. En toch vind ik het een goeie zin. Omdat hij de verhouding tussen mannen en vrouwen op een speelse manier benadert.

“Ik begin eindelijk los te komen van het romantische band of ­brothers-ideaal: de mannen onder elkaar-utopie waarin vriendschap voor het leven is en vrouwen maar een bijrol spelen. Je ziet dat ook aan mijn werk: met Le Fidèle heb ik voor de eerste keer een film gemaakt waarin een vrouw de hoofdrol deelt met een man. Maar ik sta nog maar aan het begin van mijn ontdekkingstocht: ik kan over de man-vrouw­problematiek nog niet met dezelfde ­stelligheid spreken als over andere onderwerpen.

“Wat ik wél zeker weet: mannen zijn, ook meer dan een eeuw na de uitspraak van Conrad, nog altijd het dominante geslacht. Het zou goed zijn, mochten de mannelijke politici in dit land zich bij de volgende ­verkiezingen eens niét verkiesbaar stellen. Mochten er voor een keer enkel vrouwen op de kieslijsten staan. Niet omdat het beleid dan automatisch beter zou worden. Maar omdat mannen dan eindelijk eens zouden voelen hoe het is om beslissingen van het andere geslacht te moeten ondergaan.

Beeld Karel Duerinckx / Ship of Fools

“Stel dat een exclusief vrouwelijk ­parlement zou beslissen dat de pil alleen nog in uitzonderlijke omstandigheden mag worden voorgeschreven. Dat mannen die geen kinderen willen, zich voortaan maar moeten laten steriliseren. Wat gaan we dan doen? Op straat komen en ‘Baas In Eigen Onderbroek’ roepen? Misschien wordt de emancipatie van de vrouw sneller een feit, als de empathie van de man wat wordt aangewakkerd.”

4 Iedereen Heeft Precies Zoveel IJdelheid Als Het Hem Aan Verstand Ontbreekt. — Friedrich Wilhelm Nietzsche, Duits filosoof

“Iedereen is ijdel: we hebben allemaal ­weleens een imaginair interview gegeven aan een imaginaire journalist. Maar ­sommige mensen vergeten hun verstand te gebruiken en stoppen niet met ijdel te zijn. Hun ijdelheid slaat om in narcisme. En dat is wel een probleem.

“In onze selfiecultuur is ijdelheid zichtbaarder dan ooit. Dat is vooral jammer voor het niet-Instagrammende deel van de bevolking: voor elke foto van een slanke babe of stoere dude zijn er honderd mensen die stilletjes in een hoekje kruipen en zichzelf lelijk vinden. De selfies van anderen vergroten hun eigen onzekerheid. Een treurig neveneffect van de sociale media.”

Ik vraag hoe hij omgaat met acteurs of actrices die hun ijdelheid niet helemaal onder controle hebben. “Dat probleem ken ik niet. Alleen middelmatige acteurs zijn ijdel. En ik werk uitsluitend met goeie acteurs.” (lacht)

5 Kunst Is Wat Ons Doet Slapen, Honger Wat Ons Wakker Houdt.

“Dit is mijn versie van de beroemde zin van de Duitse dichter Bertold Brecht: ‘Erst kommt das Fressen, und dann kommt die Moral.’ Dankzij kunst kunnen we met een gerust gemoed gaan slapen. En vervolgens worden we wakker omdat we moeten eten.

“Ik heb lange tijd geworsteld met de ­relevantie van mijn job. Ik dacht: bakkers, dokters, die zijn belangrijk. Ik verzin verhaaltjes: wat is daar nu elementair aan?

Maar een samenleving heeft niet alleen mensen nodig die eten maken of ziektes bestrijden. Er moeten ook mensen zijn die op een meeslepende manier verhalen kunnen vertellen. Die ons helpen om de conclusie van de dag te formuleren en de ­verlangens van het hart inzichtelijk te maken. Ik help mensen om hun ­vermoeide hoofd min of meer ­onbekommerd te rusten te leggen. Dat is ook mooi.”

Nu het verband tussen kunst en een goeie nachtrust verklaard is, zegt hij: “Slapen is álles. Een tijd geleden had ik het moeilijk. Ik stond ­emotioneel onder druk, werkte te hard en voelde al bij het opstaan dat mijn benzinemetertje in het oranje stond. Ik ben toen een tijdlang op ­hetzelfde moment als Elliot gaan ­slapen. Om acht uur ’s avonds zette ik mijn computer en mijn hoofd uit en kroop ik samen met hem in bed. Wel, vanaf dan werd ik elke morgen ­volledig uitgeslapen wakker. Weg vermoeidheid. Als je ooit het gevoel hebt dat je op het punt staat om een ­burn-out te krijgen: ga een paar weken samen met je kinderen slapen. En als je geen kinderen hebt, leen er dan een paar bij iemand. Ik zweer het: binnen de twee weken ben je een ander mens.”

6 Voor Een Man Bestaat De Absolute Liefde Enkel Als De Liefde Van Een Vader Voor Zijn Zoon. Al De Rest Is Verlangen. — Vrij naar Enzo Ferrari

“Volgens autobouwer en autocoureur Enzo Ferrari kan een man geen ­sterkere vorm van liefde voelen dan die voor zijn zoon. Een ­stelling die ik bijna niet dúrf door te denken. Ik vrees dat ik dan tot dezelfde conclusie kom.

“Is de liefde van een man voor een vrouw liefde? Of een vorm van verlangen? Met die vraag worstel ik. Ik weet niet of ik voor een vrouw mijn leven zou geven. Maar ik weet zeker dat ik voor mijn zoon mijn leven zou geven. Misschien is mijn vraag op die manier ­beantwoord.

“Wat is dat, de romantische liefde? Een vorm van vrijwillige onderwerping, zoals in Le Fidèle? Geketend samen verdergaan? Misschien. Geen mens kan absolute vrijheid aan. Tegelijkertijd willen we alleen een hond zijn als de deur van onze kooi openblijft. Zodat we met onze kont binnen kunnen liggen en onze kop buiten. Of omgekeerd.” (lacht)

Ik vraag wat voor vader hij voor Elliot ­probeert te zijn. “Ik houd ervan om hem te doen lachen. Al is het maar door hem te ­kietelen. Als ik niet goed weet wat zeggen, ­kietel ik hem maar een beetje.

“Elliot vraagt me weleens om naar McDonald’s te gaan. Dan zeg ik: ‘Gaan we niet doen, jongen. McDonald’s, da’s bucht.’ Zelf heb ik op dat moment al besloten dat we wél naar McDonald’s zullen gaan, maar om zijn ­toekomstige plezier te vergroten, bied ik nog even weerwerk. Dus als hij aandringt – ‘Please?!’ – zeg ik droog: ‘Nee jongen, volgens mama verkopen ze bij McDonald’s niks dan vuiligheid.’ ‘Maar voor een keer is dat toch niet zo erg? We gaan daar toch niet elke dag eten?’ Waarop ik een dramatische stilte laat vallen en zeg: ‘Vooruit dan. Als je belooft om ook een zakje wortels te eten.’ En dan rennen we naar McDonald’s, stapelen we een hele hoop hamburgers op ons dienblad en sturen we naar Anneleen een foto van dat piepkleine zakje wortels, met het onderschrift: ‘We zijn aan het dineren bij McDonald’s.’ Heerlijk. Ik zeg niet snel dat ik gelukkig ben, maar op die momenten ben ik het gegarandeerd wel.”

7 Wie Een Waarheid Zegt, Daar Komt Het In Het Leven Op Aan. In Sommige Monden Wordt Zelfs De Waarheid Een Leugen. — Thomas Mann, Duitse schrijver

“De geldigheid van een wijsheid is mee afhankelijk van degene die haar uitspreekt. Als Nietzsche zegt: ‘God is dood’, dan snappen we wat hij daarmee bedoelt: de mens – en niet God – staat centraal. Maar als een of andere gek hetzelfde ‘God is dood!’ roept, en in die vaststelling een reden ziet om de tien geboden aan zijn laars te lappen en iedereen die hem in de weg staat neer te knallen, krijgt de oneliner van Nietzsche plots een heel andere betekenis. Je mag wijsheden dus niet enkel beoordelen op hun inhoudelijke ­merites. Je moet kijken naar de bedoeling waarmee ze worden uitgesproken.”

Beeld Karel Duerinckx / Ship of Fools

8 Om Te Slagen, Moet Je Je 100 procent Voorbereiden. Zodat Je 100 procent Van Gedacht Kunt Veranderen Zonder In De Fout Te Gaan.

“Ik heb een van mijn kortfilms, The One Thing To Do, in Corsica gedraaid. Voor een van de scènes moest het broeierig heet zijn: de acteurs moesten in beschonken toestand op een terras zitten, zwaar onder de invloed van zon en pastis. Alleen: toen we op dat terras aankwamen, begon het plots keihard te ­regenen. Het was duidelijk een bui die de rest van de dag zou duren. Ik heb toen tegen mijn acteurs gezegd: ‘Laat jullie maar helemaal nat regenen. En nadien gaan jullie kletsnat op het terras zitten en bestellen jullie twee glazen pastis. De barman zal zeggen: ‘Mais il pleut, messieurs!’ En jullie zullen antwoorden:

‘ON S’EN FOUT!’ Geen betere manier om te tonen dat jullie straalbezopen zijn.’

“Dat improviseren heeft een geweldige scène opgeleverd. Maar dat kon alleen omdat ik precies wist wat de essentie van de scène was. Ik kon de impact van de veranderingen die ik doorvoerde meteen inschatten.

“Als je maar voor 90 procent bent ­voorbereid, heb je in het geval van a change of plans een foutenmarge van 10 procent. Je hebt negen kansen op tien om de juiste beslissing te nemen, maar wat als je de foute neemt? Zodra die twijfel je hoofd binnendringt, ben je verloren. Als je 100 procent bent voorbereid, heb je dat probleem niet. Dan kun je ­ontspannen doorwerken.”

9 Wij, De Volwassenen, Zijn Het Resultaat Van De Keuzes Gemaakt Door Een Kind.

“Mijn broer en ik zijn opgegroeid in een warm nest. Niet dat het thuis altijd peis en vree was. Wij waren kritische, vrijgevochten jongens. We hadden weleens bedenkingen bij de opvoeding die onze ouders voor ons in gedachten hadden. (lacht) Maar dat neemt niet weg dat we niks dan liefde hebben gevoeld. Mijn vader en moeder deden alles voor ons. Dat is een geweldig gevoel om mee te nemen naar je latere leven.

“Als volwassene blijf je keuzes maken op basis van wat je als kind meekreeg. Politici hebben de morele plicht om van onderwijs hun allergrootste prioriteit te maken. Ze ­moeten zich afvragen: wat is de beste vorming die we onze kinderen kunnen geven? En daar zonder enige terughoudendheid de middelen voor uittrekken.

“Ik vind het hallucinant dat de Vlaamse regering bespaart op onderwijs. Ik vraag me af: hoe leggen onze politici hun eigen kinderen uit dat ze besloten hebben om te bezuinigen op hun toekomst? Als het om kinderen gaat, mag niks te duur zijn, punt. Doe kinderen tekort en je doet de maatschappij tekort.”

Ik informeer welke van zijn tien waar­heden hij prioritair aan Elliot wil meegeven. Hij denkt even na en zegt: “Ik zou hem – Ramses Shaffy achterna – zeggen: ‘Zing, vecht, huil, bid, lach, werk en bewonder. En vind op basis daarvan je eigen tien waarheden.’”

10 Homo Ludens, De Spelende Mens, Is De Meest Pure Versie Van Onszelf.

“Homo Ludens is een boek van de Nederlandse historicus Johan Huizinga. Volgens hem is de mens een spelend wezen en is het speelse karakter van de mens de motor van onze samenleving. Ik denk dat dat klopt: wij zijn meer homo ludens dan homo sapiens.

“Het boek van Huizinga was voor mij een mijlpaal: de wereld zag er anders uit nadat ik het gelezen had. Vóór Homo Ludens nam ik het leven heel erg au sérieux: ik werd verlamd door ernst. Nadien begreep ik: het leven is een spel, we zijn allemaal speelvogels. Dat besef heeft mij met meer empathie naar mensen doen kijken. En vooral: met meer genade voor mezelf. ‘Take it easy, brother, it’s just a play’, denk ik nu. Wat nog niet betekent dat ik een lolbroek geworden ben. Ik speel het spel genaamd ‘het leven’ ernstig. Maar ik neem het niet langer au sérieux. En dat is bevrijdend.”

Homo Ludens lijkt verplichte lectuur voor regisseurs in spe. Kwestie van later niet te bezwijken onder het gewicht van het gemiddelde filmbudget. “Als regisseur ben je verantwoordelijk voor een pak geld, ja. Maar ik heb daar totaal geen last van. Tussen ‘Action’ en ‘Cut’ ben ik hypergeconcentreerd. Maar ­tussen ‘Cut’ en ‘Action’ zwans ik wat af. Snel kunnen schakelen van ernst naar speelsheid en omgekeerd: het is essentieel. Niet alleen in mijn vak, maar in mijn leven tout court.” 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden