Dinsdag 23/07/2019

Uit het archief

Luc Coene: "Ik ben niet bang van macht"

Ook na zijn pensioen houdt oud-gouverneur Coene nog altijd kantoor op de hoogste verdieping van de Nationale Bank van België: 'Ik denk niet dat ik verslaafd ben geraakt aan de macht.' Beeld Thomas Sweertvaegher

Luc Coene (69) is overleden. In september 2015 interviewde deze krant hem voor de reeks 'Monsters van de Macht'. U kan het interview hieronder herlezen.

*** 

Onder premier Guy Verhofstadt (Open Vld) was hij als kabinetschef de op één na machtigste man in de Wetstraat. Nadien redde Luc Coene (68) ook nog Fortis, en misschien wel het hele land van het bankroet. "Ik heb eruit gehaald wat erin zat."

Loop je naar de hoofdzetel van de Nationale Bank in de De Berlaymontstraat, dan waait De Macht je vanzelf tegemoet. Het reusachtige palazzo is een toonbeeld van 'machtsarchitectuur', een bouwwerk dat imponeert en tot nederigheid dwingt. Binnen zit een man een gesprek lang met zijn been te wippen. Het is een tic die Luc Coene deelt met onder meer Johan Vande Lanotte (sp.a). Coene oogt ouder en wat vermoeider, maar redeneert en praat nog even fluks als altijd. Is rusteloosheid een kenmerk van de machtsmens? "Gaan vissen? Dat zou een straf voor mij zijn."

Ook na zijn officiële pensioen houdt oud-gouverneur Coene nog altijd kantoor op de hoogste verdieping van de Nationale Bank van België. "Ik denk niet dat ik verslaafd ben geraakt aan de macht", zegt hij. "Ik was voorbereid om er afscheid van te nemen. Maar ik was wel graag nog een jaartje blijven zitten. Dat had ook gekund als men dat gewild had."(Een verstandig heerser) "... kan het beste te werk gaan zoals bekwame boogschutters, die wanneer ze het doel dat ze willen raken te ver weg achten, omdat ze weten wat de kracht van hun boog is, het mikpunt veel hoger nemen dan het doelwit, niet om met hun pijl zo hoog te komen, maar om met behulp van dat hoge mikpunt hun doel te bereiken." (Machiavelli, 'De heerser', VI, 1)

Macht is voor Luc Coene "de capaciteit om zaken gedaan te krijgen en te veranderen". Hij vindt het een positieve kracht, een instrument om de maatschappij vorm te geven. "Je moet in een democratische samenleving altijd rekening houden met regels die zeggen wat kan en wat niet kan. Maar daar ligt net de uitdaging: wat kun je binnen die regels realiseren?

"De plicht om rekenschap af te leggen, limiteert de misbruiken. Mede door de mediadruk is het kortetermijndenken overheersend geworden. Als die electorale stress ertoe leidt dat je alleen maar op de korte termijn gaat redeneren, hou je feitelijk nog weinig macht over. Als je de kiezer kunt overtuigen, dan kun je ook zaken op langere termijn realiseren. Ze zijn wel zeldzaam, de politici die dat risico willen lopen."

Er is het befaamde citaat van Bruno Tobback (sp.a): 'Bijna elke politicus weet wat je moet doen om het klimaatprobleem aan te pakken. Er is alleen geen enkele politicus die weet hoe hij daarna nog verkozen moet raken.'

Luc Coene: "Zijn we zeker dat we weten hoe we het klimaatprobleem kunnen oplossen? Het is ook zo erg niet dat samenleving en beleid de weg van de geleidelijkheid volgen. Ons ganse maatschappijmodel moet aangepast worden aan de klimaatverandering. Dat doe je niet per decreet. Maar kijk, zelfs de VS hebben nu een redelijk ambitieus klimaatplan. En president Obama toont mooi hoe je zoiets aanpakt: hij verzorgt zijn communicatie, trekt klimaat weg uit het groene sfeertje en maakt er een economische uitdaging van. Dan zijn de mensen mee."

U bent ooit in de Senaat gecoöpteerd, maar u heeft zich nooit zelf verkiesbaar gesteld.
"Ik heb wel op een VLD-lijst gestaan, maar dat was achteraf gezien een vergissing. (glimlacht) Ik was daar niet voor gemaakt. Ik zat in de Senaat toen de liberalen in de oppositie geduwd werden. Interessante periode, de oppositie geeft je een zekere inhoudelijke vrijheid. Er is geen regeerakkoord waar al je initiatieven tegen afgewogen worden. Ik heb daar mijn job gedaan, maar dat werk lag me niet."

Luc Coene. Beeld Thomas Sweertvaegher

Lag dat aan u of aan het werk?
"Aan mij. In de politiek moet je een verdomd intens sociaal leven ontwikkelen. Die opoffering wou ik niet maken. Als politicus verkeer je in permanente staat van campagne. Feesten en kermissen aflopen, alle cafés binnengaan en de aandacht van de hele toog trekken, dat is de hel voor mij. (lacht) Het is van mijn legerdienst geleden dat ik nog eens op café ben gegaan. Toen ik op de lijst stond, wilde ik zien hoeveel stemmen vier jaar parlementair werk me zonder campagne zouden opleveren. Bon, niet veel dus. Ook goed, dan hoefde het niet meer voor mij."

Bedrijfsleiders die het parlement binnenkomen, lopen vaak gauw gillend weer weg. Begrijpt u dat?
"Velen uit het bedrijfsleven denken dat ze de politiek kunnen runnen als een bedrijf. Dat is een recept voor mislukking. Om vooruit te komen in de politiek, moet je bereid zijn zijstappen te maken, te communiceren, te netwerken om een meerderheid voor je voorstel te winnen."

"In een bedrijf is de kortste weg de weg van de CEO: altijd rechtdoor. In de politiek werkt het zo niet, zelfs niet als je premier bent. Dat heeft me nooit gefrustreerd. Politiek gaat niet over je ideaal realiseren. Het gaat er om dat je zo veel mogelijk realiseert. Elke stap vooruit is winst. Wie alles of niets speelt, kan alleen maar ongelukkig worden in de politiek. Ik ben een realist."

... die lange tijd voor een idealist gewerkt heeft.
"En ik heb altijd graag met Guy Verhofstadt (Open Vld) samengewerkt. Als je iemand volgt die de horizon erg ver trekt, dan kun je zelf ook ver raken. Maar ik heb altijd beseft dat we die horizon zelf nooit zouden bereiken. En hij besefte dat zelf ook. Natuurlijk wel.

"Verhofstadt hechtte altijd veel belang aan het verhaal dat we zouden vertellen. Elke maandag zaten we op het kabinet samen om te overleggen over hoe we een dossier zouden gaan uitleggen, zodat de mensen mee waren. Met Verhofstadt was het altijd springen naar de sterren en landen op de maan. Dan kun je roepen: mislukking! Ach, we zijn toch maar mooi op de maan geweest."

"Iemand die wat men doet, verwaarloost voor wat men zou moeten doen, zal eerder zijn ondergang dan zijn redding tegemoet gaan." (Machiavelli, 'De heerser', XV, 1)

Luc Coene. Beeld Thomas Sweertvaegher

Toen Luc Coene in 1985 van het Internationaal Monetair Fonds in Washington terugkeerde om onder minister Frans Grootjans (toen PVV) te dienen op het kabinet Financiën, had hij van Guy Verhofstadt amper gehoord. Nog hetzelfde jaar zou Coene de kabinetschef van Verhofstadt op Begroting worden. De verstandhouding houdt sindsdien stand. Ook toen, in de neoliberale jaren 80, hadden de dertigers Verhofstadt en Coene al te maken met macht. "We konden samen veel realiseren."

Hij glimlacht. "Of beter: tegenhouden, want de minister van Begroting heeft vooral de macht om nee te zeggen. Uitgave na uitgave moest ik tegenhouden, Verhofstadt steunde me altijd. Zo hebben we het hele Sint-Annaplan gerealiseerd, nog altijd een van de grootste beparingsoperaties ooit bij de Belgische overheid. We waren zo succesvol dat ze ons vervolgens buiten gestampt hebben."

Een louterende les?
"Dat was erg leerzaam. We waren nog jong en we hebben ons toen laten meeslepen door de macht. We dachten dat we de wereld aan het hervormen waren, maar we letten er niet op of de mensen nog mee waren. Er kon ons niets gebeuren, maar ze zetten ons wel aan de deur."

"Nul macht hadden we nog. Al die mensen die al die jaren beleefd naar ons geluisterd hadden, behandelden ons plots als lucht. We waren de paria's van de Wetstraat."

En dat was deels uw eigen schuld?
"De verkiezingen draaiden nog gunstig uit, maar de coalitiepartner, de CVP, wou niet meer mee. Dat hadden we niet goed ingeschat. Verhofstadt was de baby-Thatcher en ik was zijn kleine helper. Dat was hard vallen. Maar het was een bewuste keuze om te vallen. Ik kon zo overstappen naar het kabinet van Hugo Schiltz (VU) om op Begroting te blijven. Dat wou ik niet. Samen uit, samen thuis. Zoveel was de macht me niet waard. Ik wou loyaal mee de woestijn in met Verhofstadt. (lachje) Ik had alleen niet gedacht dat het elf jaar zou duren vooraleer we er weer uit zouden raken."

"Verhofstadt en ik hebben elkaar al die tijd gesteund. We kenden elkaar van haar noch pluimen, maar het klikte van in het begin. Ik had zes jaar in de VS gewerkt en daar toch een ander soort vrijemarktbeleid leren kennen, en Verhofstadt wou er hier ook wel tegenaan gaan. We gingen er alleen dus iets te hard tegenaan - of toch voor het ACV. Anderzijds, hadden we toen niet doorgedreven, dan waren we nooit zo ver geraakt in de overheidssanering."

Kent u het verslavende kantje van macht?
"Je went eraan zonder dat je het beseft. Precies dat maakte wat ons in 1988 overkwam een les om nooit te vergeten. Macht is erg vluchtig. Ik ben compleet machteloos nu. Als gouverneur van de Nationale Bank heb je macht, maar nu heb ik niets meer te zeggen. Misschien heb ik nog wat moreel gezag, voor wat dat waard is."

"Mensen zeggen nogal wat uit vleierij. De dag dat je niet meer in de meerderheid zit, eindigt alles. Daar heb ik me geen tweede keer meer aan laten vangen. Dat helpt om voorzichtig te zijn, wanneer je weer aan de macht komt. Altijd weer komt er een tijd waarbij je in het andere uiterste valt. Argwaan is geen gebrek in de politiek."

Was u van huis uit liberaal gezind?
"Niet eens. Ik was politiek dakloos. Was de CVP me in Washington komen halen voor een kabinetsfunctie, dan had ik waarschijnlijk ook ja gezegd en had mijn carrière er helemaal anders kunnen uitzien."

"Ik kom uit een normaal middenklassengezin. Als kind ben ik deels opgegroeid in Afrika, waar mijn vader voor een internationale vennootschap werkte. Na de onafhankelijkheid van Congo in 1960 zijn we daar niet meer kunnen terugkeren. Hier zijn mijn ouders een wasserij begonnen."

Na uw studies heeft u nog een jaar bijgestudeerd aan het Europacollege in Brugge, waar beleidsmakers opgeleid worden. Een bewuste keuze voor de macht?
"Een bewuste keuze voor het beleid. Die had ik al eerder gemaakt. Na de Grieks-Latijnse kozen mijn klasgenootjes voor de advocatuur, geneeskunde of ingenieursstudies. Ik wou in het beleid. Als puber las ik al politieke biografieën. Een scoutsleider heeft me zo op het pad van Economie gestuurd. Ik was nooit een uitblinker in economie, maar het was wel een goede opleiding om beleid te begrijpen. Daarna dan het Europacollege, om de Europese dimensie onder de knie te krijgen, en toen ik de keus had tussen de Nationale Bank en een privébank, koos ik weer voor het beleid. Ik wou de wereld veranderen."

Dus toch een idealist.
"O jazeker, maar ik heb gaandeweg geleerd dat het nog een andere zaak is om je idealen te realiseren, en dat je soms vrede moet kunnen hebben met de tussenweg. Als je wil vooruitkomen, moet je compromissen kunnen sluiten. Een goed compromis is een compromis dat je niet tegenhoudt om vervolgens verder te gaan."

"De kabinetschef is de man die de ideeën van de minister in de praktijk brengt. De minister mag dromen, de kabinetschef staat met de botten in de modder: de minister gaat over het wat, de kabinetschef over het hoe."

Luc Coene. Beeld Thomas Sweertvaegher

Men noemde u in de paars-groene periode de machtigste man in de regering na de premier.
"Men zei dat, ja. Ik heb dat nooit zo gevoeld."

"In de politiek zijn de echte machthebbers op een hand te tellen. Had ik veel invloed? Ja. Bij de vorige premiers was het kabinetschefschap verdeeld over twee, drie functies. Er was de politieke chef, de economische chef, en de secretaris van de ministerraad. Dat leidde tot fricties en misverstanden, en daarom heb ik Verhofstadt voorgesteld die drie functies samen te nemen en van daaruit te delegeren. Ik wist altijd van elk dossier waar de onderhandelingen stonden. De kabinetschefs konden niet tegen elkaar uitgespeeld worden, want ik zat zelf op elke belangrijke vergadering."

U durfde uw macht ook effectief te gebruiken.
"Ik heb nooit een probleem gehad met macht. Ik ben niet bang om het initiatief te nemen. Altijd gaan net tot waar het lijntje dreigde te breken. Bang om anderen te forceren? Ik wou juist altijd de zaken forceren. Er zijn ook anderen, natuurlijk, bang om een risico te nemen. In hun ogen zal ik soms 'machtig' geleken hebben. Ik wist perfect waar de grens lag, altijd in overleg met de premier. Bij Verhofstadt lag die grens soms behoorlijk ver, dat hielp."

U zat mee aan de knoppen maar bent nooit zelf verkozen. Dat wringt toch?
"Helemaal niet. Elk zijn rol. Ik legde verantwoordelijkheid af aan mijn baas: de eerste minister. De democratische legitimatie zat bij hem. En hij moest maar zien dat hij akkoorden verkocht kreeg aan het publiek en het parlement. De dag dat hij vond dat ik niet meer functioneerde volgens zijn wensen, dan was het gedaan. Dan kon hij me in een handomdraai afzetten."

U dwong wel ontzag af, ook tot op het randje.
"Omdat ik mijn dossiers altijd zeer goed kende. Op een vergadering heb je geen invloed als je de dossiers niet kent. Die moet je tot in de details kennen. Dan alleen kun je mensen sturen in de richting waarin je ze wil sturen. Dat heeft wellicht te maken met mijn opleiding hier bij de Nationale Bank. Er was een soort discipline die ik hier geleerd en meegenomen heb. Dan kun je stratego beginnen spelen. Ik was iedereen altijd een stap voor. Iedereen weet wat hijzelf wil binnenhalen. Onderhandelingen win je maar als je ook weet wat de anderen willen. Zo zoek je naar wat haalbaar is voor iedereen."

Na vier jaar als kabinetschef van Verhofstadt, stapte u in 2003 plots op.
"Op mijn vraag. Vier jaar op dat niveau met Verhofstadt werken, dat telt dubbel ... (lacht) Dat vreet aan je gezondheid. Het overlijden van John Goossens (toenmalig CEO Belgacom, overleden in 2002, BE/JM) heeft me aan het denken gezet. Toen dacht ik: als ik niet oplet, ga ik ook zo eindigen. De enige voorwaarde van Verhofstadt was dat ik een opvolger moest zoeken. Dat is Wouter Gabriëls geworden. En ik moest ook het volgende regeerakkoord mee onderhandelen. Dat heb ik ook gedaan, toen was het op.

"Ik ben weggegaan zonder spijt of rancune. Het leven is nog iets anders dan politiek alleen. In de politiek beheer je je eigen agenda niet. Dat waren geweldig zware dagen. En zo teren op je reserves, daar betaal je op een dag een zware prijs voor."
(Mensen)

" ... hebben hun bloed, hun bezit, hun leven en hun kinderen voor je over wanneer de noodzaak daartoe ver weg ligt. Maar wanneer deze dichterbij komt, keren zij je de rug toe."
(Machiavelli, 'De heerser', XVII, 2)

Luc Coene. Beeld Thomas Sweertvaegher

In 2003 keerde Luc Coene terug naar de Nationale Bank. Vicegouverneur worden bij een centrale bank is niet mis, na tropenjaren in de Wetstraat leek het niettemin een keurige uitbolbaan te gaan worden.
Luc Coene: "Dat is een beetje anders uitgedraaid. En het is pas weer rustig geworden toen ik wegging als gouverneur."

U bent de man die Fortis en zo ook het land van het bankroet redde. "Ach, het had ook iemand anders kunnen zijn geweest die het heft in handen nam tijdens de crisis. Alleen, er was niemand anders die het aandurfde. Toen heb ik zelf de koe maar bij de horens gevat en heeft de regering een pilootcomité opgericht om een uitweg te zoeken."

U bent niet het type dat wegloopt van de storm.
"Dat is niet mijn stijl. Als ik een probleem zie, dan wil ik het oplossen. Dat is mijn natuur. Heel direct, niet teveel omwegen. Ik ben nogal hands on, en ik heb graag de zaken zelf onder controle."

Was dat de periode waar u nu het meest trots op bent?
"Het is waarschijnlijk de meest zenuwslopende periode in mijn carrière geweest. Samen met Peter Praet en de pilootgroep stonden we er helemaal alleen voor. Politici zagen de financiële wereld knock-out gaan. Ze begrepen niet wat er gaande was. Doen jullie maar, zeiden ze ons. Ook wij wisten niet hoe de markten zouden evolueren. Ik zeg dat niet met minachting voor de toenmalige leiders. Yves Leterme (CD&V) en Didier Reynders (MR) hebben onze voorstellen om Fortis te splitsen en te verkopen aanvaard. Dat was hun politieke verantwoordelijkheid. En als ze gezegd hadden dat Fortis 'van ons' moest en zou blijven, dan hadden we daar ook mee moeten werken."

"Het waren achteraf gezien de goede oplossingen, maar op dat moment was het erg benauwend omdat ook wij niet wisten of we goed bezig waren. (zucht diep) Dat kruipt in je kleren, hoor. Je gaat slapen in onzekerheid of je niet de volgende dag wakker wordt te midden van een rokende puinhoop, die je zelf hebt veroorzaakt. Dus ja, dan slaap je ook vaak gewoon niet, hè."

Macht is relatief: een van de machtigste mannen van België, Maurice Lippens, werd toen in een weekend opzij geschoven.
"Dat toont aan hoe vergankelijk de macht is. Die banken hadden beslissingen genomen die problematisch waren. Het is dan ook normaal dat wie verantwoordelijk is voor die fouten, zijn bevoegdheid verliest. Dat gaat van vandaag op morgen. Voor Lippens moet dat een bijzonder traumatische ervaring geweest zijn."

Heeft u hem nog gesproken achteraf?
"Ik heb hem niet meer gezien."

Neemt hij u de verkoop van 'zijn' bank kwalijk?
"Dat weet ik niet. En dat interesseert me eerlijk gezegd ook niet."

Is de macht van de banken onder controle nu?
"De regels voor de banken op gebied van kapitaal en liquiditeit zijn veel strenger. Banken worden ook meer gecontroleerd dan vroeger. Je kunt niet meer eender wie benoemen in het bestuur van de bank. Kennis en ervaring zijn veel meer een vereiste. Maar je moet altijd beseffen dat nul risico niet bestaat."

Volgens Joris Luyendijk zit er nog altijd niemand in de cockpit van de financiële wereld. Zo'n crisis kan op ieder moment opnieuw gebeuren.
"Dat is niet correct. We hebben nu een eengemaakt Europees bankentoezicht. Er is dus iemand die controleert. Nationale invloeden zijn geminimaliseerd, want het is de Europese Centrale Bank die in de cockpit zit."

Ondertussen krijgen de centrale banken steeds meer bevoegdheden. Worden ze op hun beurt te machtig?
"Ik ben daar niet gelukkig mee. Men schuift te veel verantwoordelijkheden naar de Nationale Bank die daar niet thuis horen. We zijn over de limiet aan het gaan van wat een Centrale Bank kan doen. Op den duur schuift de politiek alle verantwoordelijkheid af naar de Bank. Dat is niet gezond en dat gaat op termijn problemen geven."

Beeld Thomas Sweertvaegher

Heeft u dingen moeten doen die niet fatsoenlijk waren, maar die u nodig achtte voor het belang van het land?
"Ik heb nooit iets gedaan waardoor ik mezelf niet meer in de spiegel durfde te bekijken."

"Eén van de moeilijkste momenten in mijn loopbaan was het faillissement van Sabena, eind 2001. Er was toen op geen enkele manier een akkoord te bereiken met de piloten. Die mensen leefden in de wolken. We zijn toen alternatieven beginnen uitwerken voor mocht Sabena failliet gaan. Is dat onfatsoenlijk? Het zou net onfatsoenlijk geweest zijn om Sabena failliet te laten gaan zonder alternatief. "Het ging om duizenden jobs. Ik heb dat tegen alle betrokkenen in die tijd zo goed mogelijk proberen uit te leggen. Ik wilde zeker weten dat ze verdraaid goed wisten waarover ze bezig waren. Dat bepaalde beslissingen consequenties hadden. Dat was niet vanzelfsprekend. (zwijgt) Het was ook een moeilijk dossier waar ik niet graag op terugkijk."

U bent tegen uw zin met pensioen moeten gaan. Was het moeilijk om de macht te lossen?
"Ik heb daar geen drama van gemaakt. Ook dat heb ik onthouden uit 1988. Ik was dus goed voorbereid. Mijn hobby is mijn werk. Het enige dat ik doe in mijn vrije tijd is wandelen en fietsen. En naar de opera gaan, natuurlijk. (Coene is bestuursvoorzitter van de Muntschouwburg, BE/JM). Ook daar zie je nogal wat parallellen met de politiek. Opera is een wereld met grote ego's. Groter nog dan die in de politiek. Elke zanger denkt dat hij de beste is."

U zit daar natuurlijk ook omdat de Munt gebruik wil maken van uw politieke macht.
"Dan hebben ze zich vergist, want ik ben daar nooit in tussengekomen. De overheid beslist, en wij moeten uitvoeren. Ik heb ooit het omgekeerde meegemaakt met Gerard Mortier in 1985. Die dacht zelf te kunnen beslissen, en de overheid zou de facturen wel oprapen. Zo gaat het natuurlijk niet."

Dat De Munt de geplande zware sanering bespaard bleef, heeft niets met uw positie te maken?
"Neen. Je kunt er de subsidiërende overheid wel subtiel op wijzen dat besparingen consequenties hebben. Ze zijn gelukkig teruggekomen op de beslissing om 20 procent te willen besparen. Dat was waanzin. Veel van die contracten lagen al jaren vast. Dan kun je niet plots een vijfde van je budget besparen."

Beeld Thomas Sweertvaegher

Macht is vaak een stimulerende factor voor ijdelheid. Vindt u zelf dat u ijdel bent?
"Ik ben misschien niet de beste om daarover te oordelen, maar ik denk dat ik goed weerstand aan die verleiding geboden heb." U verkondigt nochtans graag uw mening.

Ook in de pers.
"Dat is juist. Maar dat heeft niets met ijdelheid te maken. Dat was mijn rol als gouverneur. Als je vaststelt dat zaken niet gebeuren zoals het zou moeten, dan is het onze plicht om die boodschap te brengen."

Ook als kabinetschef liep u in the picture. Moet iemand in die functie niet vooral zwijgen?
"Ik heb nooit een interview gegeven toen ik kabinetschef was."

Toch wist iedereen wat u dacht.
(lacht) "Dat is iets anders. Ach, je babbelt toch met journalisten tijdens persconferenties. Op die manier wisten ze natuurlijk wel wat ik ervan vond."

Hoe kijkt u terug op uw professionele leven?
"Met enige tevredenheid. We hebben veel kunnen realiseren, dat is juist. Maar we hadden nog veel meer willen realiseren."

Zou het jongetje dat ervan droomde om op het beleid te wegen, gelukkig zijn?
"Ja, absoluut. Het jongetje is tevreden."

"Had ik meer kunnen bereiken? Ik denk het niet. Ik heb eruit gehaald wat er in zat. Mijn echtgenote en mijn kinderen hebben mij ook de ruimte gegeven om dat te kunnen realiseren. Zonder hen was dat niet mogelijk geweest. Ik ben hen daar dankbaar voor. Ik ben tot de limiet van het haalbare geraakt. Ik heb in mijn leven het geluk gehad om veel te kunnen doen. Er is dus niet veel waarvan ik spijt heb."

U had nu kunnen genieten van uw leven, maar in de plaats pendelt u naar de toezichtsraad van de ECB in Frankfurt.
"Ik heb me dat ook afgevraagd: zou ik er niet beter mee stoppen? Alleen nog leuke dingen doen ... Maar dit is wat ik leuk vind. Ik heb dikwijls gezien dat mensen die brutaal stoppen met een intens beroepsleven daar problemen mee hebben. Liever de geleidelijke overgang dan het zwarte gat."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden