Maandag 20/01/2020

Reizen Architectuur

In de ban van Duits beton: roadtripje langs 9 architecturale hoogtepunten in het Ruhrgebied

St. Paulus Beeld Florian Monheim / Bildarchiv Mon

Op twee uur rijden van Brussel, in het Ruhrgebied, ontdek je een kerk vermomd als brutalistische rotsformatie, een meanderend theater en een modernistische fabriek met Bauhausroots. Klaar voor een architecturale bedevaart?

Waar denk je aan bij Noordrijn-Westfalen? Inderdaad: het Rurhgebied, vuile fabrieken, schnitzels, het drielandenpunt en kerstmarkten. Nochtans is deze Duitse deelstaat een eldorado voor architectuurliefhebbers. Als economisch kloppend hart van Duitsland lieten rijke industriëlen hun villa’s en fabrieken bouwen door de beste architecten, zoals Ludwig Mies van der Rohe. En omdat er na WO II zo veel verwoeste kerken vervangen moesten worden, vind je hier het summum van de brutalistische kerk- en kapelarchitectuur.

En zo wordt een architecturale roadtrip door Noordrijn-Westfalen een heuse bedevaart. Wie houdt van het werk van Juliaan Lampens – denk aan zijn Huis Van Wassenhove en zijn kapel in Kerselare – springt sofort in de auto. Wij tippen de beste stops.

Mariendom Neviges

Betonnen ijsschots

Als een betonnen rotsformatie piekt dit bedevaartsoord uit boven het heuvellandschap. Het onregelmatige geometrische dak heeft iets van een gletsjer of een ijsschots. Alleen een piepklein kruis erbovenop verraadt dat dit een kerk is: de Mariadom van Neviges. De mastodont werd ontworpen door Gottfried Böhm, de eerste Duitser ooit die de Pritzker Prize won, zeg maar de Nobelprijs voor architecten. En hij won dus ook de wedstrijd die het aarts­bisdom in 1963 uitschreef. Dat Böhms experimentele ontwerp won, is haast een wonder. Misschien wel dankzij de toen bijna blinde aartsbisschop van Keulen. Hij zat mee in de jury en was een grote fan van modernistische kerk­architectuur. Eenmaal binnen moeten je ogen een paar minuten wennen aan het duister, alsof je een grot binnenstapt. Langzaam onthult zich het wonderlijke interieur: een wirwar van aparte ruimtes, kleurrijke glasramen en asymmetrische, driehoekige vormen. We snappen dat sommigen het de strenge versie van Gaudí’s Sagrada Familia noemen. Hij staat alleszins ook in de stellingen. In de jaren 80 begon het beton al te lekken en sindsdien zijn er haast continu herstelwerkzaamheden, onder leiding van Peter Böhm, de zoon van.

Mariendom Neviges, Elberfelder, Strasse 12, Velbert, gratis, gemeinden.erzbistum-koeln.de

Langen Foundation Beeld Tomas Riehle / artur

Japanse puurheid op een raketbasis

Op de plek waar ooit een raketbasis was, staat sinds 2004 een gebouw te pronken van een van de bekendste architecten van het moment: Pritzker Prize-winnaar Tadao Ando. Een betonnen pad leidt je tussen de kersenbomen links en de vijver rechts naar het museum. Een combi van glas, staal en beton die opgaat in de groene omgeving.

Rondom de betonnen kern – waar de kwetsbare kunstwerken beschermd zijn tegen het licht – is een rondgang van glas, geïnspireerd op de Japanse veranda, ‘engawa’ genoemd. Dit is typisch Ando. Als een echte betonliefhebber mixt hij Japanse en modernistische tradities. Zijn gebouwen zijn helder, streng geometrisch en zorgvuldig ingebed in de omgeving.

In dit gebouw huist de Langen Foundation, een privécollectie Japanse kunst. Je ontdekt er zo’n 500 werken van de 12de eeuw tot nu. Trek er gerust een dagje voor uit, want op wandelafstand vind je nog Insel Hombroich, een natuurpark met architecturale paviljoens vol hedendaagse kunst.

Langen Foundation, Raketenstation Hombroich 1, Neuss, 8 euro,langenfoundation.de

Mies van der Rohe Business Park Beeld Alamy Stock Photo

De fabriek van Mies Van der Rohe

‘Less is more’ was de lijfspreuk van Ludwig Mies van der Rohe, de Duits-Amerikaanse architect die ook directeur was van Bauhaus. Je kent hem misschien van zijn Duits paviljoen in Barcelona of de naar de Baskische stad genoemde lederen leunstoel.

Op zijn cv staat slechts één industrieel project, in Krefeld. In 1931, net voor hij naar Amerika vluchtte voor de nazi’s, tekende van der Rohe de zijdefabriek voor VerSeidAG (Vereinigte Seidenweberei Aktiengesellschaft). In plaats van de klassieke baksteenfabriek koos hij voor een staalconstructie. Twee gebouwen op de site zijn van hem zelf: de ververij met zaagdak en het HE-gebouw recht tegenover de ingang van de site, meteen herkenbaar aan de strakke witte wanden, het platte dak en de zwarte bandramen. Dit was het magazijn voor voeringstoffen voor herenkleren. In 2011 kocht een ondernemer de volledige site op en maakte er een hip businesspark van. 

Mies van der Rohe Business Park, Girmesgath 5, Krefeld, gratis. mies-van-der-rohe.com

Haus Lange & Haus Esters Beeld checken

Modernistische dubbelwoonst

De textielbonzen die Ludwig Mies van der Rohe vroegen om de fabriek te bouwen, schakelden hem ook in voor hun huizen. De zijdefabrikanten Josef Esters en Hermann Lange bestelden bij hem eind jaren 20 een dubbelwoonst. Noem het gerust van der Rohes hoogdagen, want in die periode bouwde hij ook zijn bekende Haus Tugendhat in Brno en het Duitse paviljoen op de wereldtentoonstelling van Barcelona.

Haus Esters en Haus Lange zijn niet elkaars spiegelbeeld, maar wel heel gelijkaardig. Opnieuw vlakke daken en grote raampartijen die volledig open kunnen zodat binnen en buiten in elkaar overlopen. Aan de straatkant ogen de huizen nogal massief en gesloten, maar achteraan is de gevel speelser en opener met insprongen, balkons en (overdekte) terrassen. Er is ook een gedeelde tuin met parkallures. Momenteel worden de huizen gebruikt als tentoonstellingsruimte voor hedendaagse kunst, georganiseerd door Kunstmuseen Krefeld. Enkel te bezoeken tijdens expo’s.

Haus Lange & Haus Esters, Wilhelms­hofallee 91–97, Krefeld, 7 euro, kunstmuseenkrefeld.de

Meanderend theater

Het Düsseldorfer Schauspielhaus, kortweg D’haus, werd begin jaren 60 ontworpen door Bernhard Pfau en hanteert dezelfde sensuele, organische vormentaal als Frank Gehry’s bekende torencomplex in hartje Düsseldorf. Het theater is geïnspireerd op een ouder, aanpalend gebouw: het Dreischeibenhaus dat ook uit drie lagen bestaat, maar verticaal, geometrisch en strak is. De organische architectuur lokte bij de opening stevige rellen uit. De demonstranten zagen in de gesloten gevel het bewijs voor het elitaire karakter van cultuur. Ook omdat op de openingsavond alleen genodigden welkom waren en niet de burgers – die toch de uit de hand gelopen kosten voor de bouw hadden opgehoest.

Düsseldorfer Schauspielhaus, Gustaf-Gründgens-Platz, Düsseldorf, dhaus.de

St. Paulus Beeld Florian Monheim / Bildarchiv Mon

Origami in beton

Is het een spin? Is het een origamiwerk? Is het een prehistorisch schaaldier? Nope, nope, nope. Dit is een kerk. Maar wel eentje met een ingenieuze dakconstructie. Anders dan bij andere naoorlogse betonnen kerken oogt deze licht en luchtig. Ze lijkt haast te zweven, alsof ze van papier is. Die lichtheid is niet louter schijn. Het dak is van slechts zeven centimeter dik beton, afgewerkt met een mintgroen pantser van geoxideerde koperplaten, gefacetteerd als een diamant.

Om dit opvallende ontwerp te kunnen bouwen, schakelde architect Fritz Schaller (die nog voor Godfried Böhm werkte) ingenieur Stefan Polónyi in. Samen pushten ze de mogelijkheden van gewapend beton tot het uiterste. Binnenin is het één open ruimte van dik 800 m2 waar het licht prachtig indirect binnenvalt via onzichtbare, driehoekige uitsparingen in het dak.

St. Paulus, Maximilian-Kolbe-Straße 4, Neuss, gratis, apostelpfarren.de

Universiteitsbibliotheek, Keulen. Beeld rv

Een bunker als bib

In 1960 mocht architect Rolf Gutbrods de Keulse universiteit ontwerpen. Het werd een gesammtkunstwerk van een auditoriumgebouw, een bibliotheek en buitenruimtes. Hij liet het ruwe materiaal – beton natuurlijk – de hoofdrol spelen. Dat brutalistische übermateriaal combineerde hij met gladdere texturen zoals aluminium, glasdallen en veel waterpartijen waarin de gebouwen op palen reflecteren.

Aan de straatkant valt de massieve wand van betonnen cellen op, gestapeld als een kubistische bijenkorf. Iets wat ook Le Corbusier graag gebruikte, maar dan kleurrijker. In de bibliotheek en het auditoriumgebouw kun je gewoon binnenwandelen. De interieurs zijn net als de gevels nog grotendeels bewaard. Maar je ziet ook hoe de gebouwen van beton en aluminium afzien. Er zijn dan ook serieuze restauratiewerken bezig.

Universiteitsbibliotheek, Universitätsstraße 33, Keulen, gratis, ub.uni-koeln.de

Pius X Beeld checken

In één vloeiende beweging

In de laatste jaren van WO II vernielden bommen in Duitsland honderden kerken. Die werden later vervangen, nagenoeg allemaal naar modernistisch ontwerp. Passend in de naoorlogse strengheid en de veranderende gewoontes die de kerkgangers nauwer bij de mis betrokken. Zo mocht het altaar ineens best tussen het volk staan in plaats van geïsoleerd achter in de kerk.

Voor een brutalistisch gebouw is deze Pius X niet zo bruut. Hoewel je duidelijk de houtafdruk nog ziet van de betonbekisting, is de kerk – gebouwd tussen 66 en 72 – eerder sensueel. Er is geen rechte hoek te bespeuren, het grondplan is een afgeronde zeshoek. Van buitenaf oogt de kerk monolithisch. Het is zoeken naar de deur in dit ontwerp van het architectenkoppel Joachim en Margot Schürmann.

Pius X, St.-Pius-Kirchplatz 5, Neuss, gratis, neuss-mitte.de/st-pius

Johannes XXIII Beeld Hartmut Junker / Bildarchiv Monh

Religieuze Tetris

Dat deze kerk niet ontworpen is door een architect maar door een beeldhouwer, is geen verrassing. Dit is een sculptuur waarin je kan bidden. Het moet de speciaalste kapel zijn die we ooit gezien hebben. Hij werd ontworpen door kunstenaar Josef Rikus, al kreeg die wel technische hulp van architect Heinz Buchmann. Het is de kerk van de naburige katholieke hogeschool. De gevel is een opeenstapeling van betonnen kubussen, ribben en plakken, een kaartenhuis haast. Binnenin loopt dat geometrische vormenspel gewoon door. Maar de felgekleurde abstracte glasramen en het houten meubilair maken de sfeer warmer en knusser. Als je hier komt met zonnig weer, zorgen de kleurrijke glasramen voor Mondriaan-achtige schaduwen op de grond.

Johannes XXIII, Berrenrather Str. 127, Keulen, gratis

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234