Zaterdag 08/08/2020

Psychologie

Eerste Hulp bij Toxische Vriendschappen

Beeld Aron Vellekoop

Sommige vrienden zijn voor het leven, anderen gewoon niet. Succesvol ontvrienden, hoe doet u dat?

Het leven is geen Friends-compilatie en vriendschappen zijn niet altijd warm en knuffelig. Zo stappen er al eens mensen ons leven binnen die een wrange nasmaak achterlaten. Ze zien jou als een vriend(in) maar praten alleen maar over zichzelf, zijn emotioneel vermoeiend, kleineren je met de glimlach of zijn overdreven kritisch, maar staan zelf voor geen spatje kritiek open. Misschien hou je niet van wie je bent bij hen, gedraag je je onaardiger, erger je je blauw, drink je te veel of geef je te veel uit. Kortom, je voelt je slechter nadat je samen optrok en ziet ze liever niet. 

Maar wat als die ander blijft sms'en, bellen en facebooken? Dan kun je nog afspreken, al doe je het uit gewoonte of verplichting. Boter aan de galg, want vriendschap hoort niet te voelen als een bezoekje aan de tandarts. En je bent niet het OCMW van de verloren zielen. Dat gevoel besloop mij onlangs, bij een vriend die ik zo'n tien jaar ken. Het contact was een stille dood aan het sterven tot hij bleef vragen om af te spreken. Toen we op een dag koffie dronken, was het bij momenten zo stilletjes dat er ieder moment zo'n bol woestijnstro kon voorbij waaien. De vriendschap was verdampt en alleen vervlogen herinneringen bleven over.

"Ik vond het leuk. Laten we elkaar weer vaker zien", sms'te hij niet veel later. Ik fronste. Er zat niks anders op dan eerlijk te zijn, uit gezond egoïsme. Hoe ongemakkelijk ook - want als conflictvermijdende pleaser is dat mijn achilleshiel. Toch liet ik respectvol weten dat ik geen behoefte meer had aan ons contact. Hij reageerde begripvol maar maanden later dook hij weer op. "Ik zie op sociale media dat je met iedereen leuke dingen doet. Ik kan alleen maar denken; wanneer gaan wíj nog eens afspreken?" First world problems en toch schuldgevoelens alom. Want ik hang liever alleen in de zetel, wijn te slurpen en naar de zoveelste herhaling van Sex and the City te kijken. In tijden dat we het 'druk-druk-druk' hebben, waarom doen we zo veel tegen onze goesting?

Koetjes en kalfjes

Volgens Gerald Mollenhorst is er slechts 30 procent kans dat je beste vriend binnen zeven jaar nog dezelfde is. De socioloog onderzocht vriendschappen bij 1.007 mensen en toen hij jaren later opnieuw aanklopte bij 604 ondervraagden, bleek de helft van de goede vriendschappen te zijn gesneuveld. Amper 12 procent sprak over een bewuste breuk. "Vriendschappen zijn bijzonder, omdat ze vrijwillig en toch bijzonder hecht zijn. Dat verschilt van een huwelijk, waar het begin en het einde zonneklaar is.

"Het leeuwendeel van de vriendschappen verglijdt in een sluimermodus", weet de socioloog. "Dan zijn ze aanwezig, dan staan ze - al dan niet bewust - op een lager pitje. Vroeger was het makkelijker om een vriendschap te laten verwateren. Nu blijf je via sociale media indirect contact houden met elkaar."

Mark (38) pendelt naar het werk en af en toe komt hij op de trein een ex-collega tegen. Tijdens die halfuurtjes samen treinen passeren alle koetjes en kalfjes de revue. "Dat was aangenaam, tot hij op een dag vroeg om af te spreken. Ik ben een einzelgänger met weinig behoefte aan vrienden. Toch hoorde ik mezelf 'ja' zeggen terwijl ik 'nee' bedoelde. Sindsdien spraken we enkele keren af en telkens komt hij met een überpersoonlijk verhaal aandraven. Dat hij worstelt met de vraag: 'Is dit het nu?', wil scheiden van zijn vrouw, et cetera. Ik voelde me daar erg ongemakkelijk bij. Eigenlijk wil ik terug naar de oppervlakkige praatjes, maar na alles wat hij me toevertrouwde, lijkt die wens uitspreken wat pijnlijk voor hem."

De helft van onze vriendschappen is niet wederzijds, vertelt recent onderzoek ons. Iets wat op het zelfbeeld inslaat als een granaat. "Mensen zijn sociale dieren", zegt moraalwetenschapper Katleen Gabriels. "Niet aanvaard worden door de omgeving is een van de ergste dingen die ons kunnen overkomen. Dat zie je ook bij sociale media, die draaien om de erkenning van het 'ik'. Als selfies en statusupdates niet voldoende vind-ik-leuks verzamelen, brengt dat ons ego aan het wankelen."

Lieve (55) gaat elke twee weken op de koffie bij een ex-buurvrouw met wie ze Libelles uitwisselt. Helaas heeft ze na elk bezoek een Dafalgan nodig. "Ik vind het leuk om onder de mensen te komen, alleen praat zij alleen over zichzelf en is ze een ongelooflijke zwartkijker. Die middagen vragen ontzettend veel energie. Daarbij haalt ze mij altijd naar beneden, waardoor ik met een slecht gevoel naar huis ga. Uit medelijden bleef ik ons contact onderhouden maar nu besef ik: wat heb je aan zulke mensen?"

"Hoewel het slechtnieuwsgesprek niet onze sterkste kant is, kan dat zeker op een mature manier", weet lifecoach Ilse Van Acker. "Subtiele hints werken vaak niet. Net als zeggen dat je het druk hebt. Dat is zo'n algemene smoes waarop mensen je kunnen pakken. Want via sociale media zien ze dat je wél tijd hebt om leuke dingen te doen."

Belgen zijn beleefd en allesbehalve direct, vindt filosoof Johan Braeckman. "Drie à vier keer zeggen dat je geen tijd hebt, is codetaal voor 'ik heb geen zin'. Iedereen heeft vrienden van jaren geleden, die je, als je ze nu zou leren kennen, als passanten zou bestempelen. Maar vlakaf zeggen dat je van hen af wil, voelt voor velen buitengewoon ongemakkelijk. Vriendschap heeft dan wel een vrijwillig karakter, emotioneel raak je er moeilijk van af."

Gillend gek

De 'vriendin' van Nele (37) lijkt even hardnekkig als een getuige van Jehova. Van gracieus uitdoven is weinig sprake. "Achter mijn hoek woont een vrouw met wie ik vroeger veel optrok. Maar sinds enkele maanden is ze te aanwezig. Elke ochtend sta ik op met drie WhatsApp-berichten van haar en iedere dag vindt ze wel een reden om te bellen of langs te komen. Vorige week raapte ik het lef bijeen om haar een lang, bedachtzaam bericht te sturen, met de boodschap dat ik ons contact verbreek. Na tien minuten stuurde ze terug: 'LOL'. Ze dacht dat ik grapte en daarstraks had ik weer twee gemiste oproepen van haar. Ik word er gillend gek van."

Waarom mensen zich vastklampen aan vriendschappen, verklaart sociaal psycholoog Bram Buunk: "De plakkers zijn zo afhankelijk omdat ze weinig zelfvertrouwen hebben en naar de ander opkijken. Die vriend hebben ze nodig voor hun eigenwaarde, want hij of zij is de rots in de branding, die hen bijstaat met steun en advies. Dus willen ze meer afspreken dan andersom en soms willen ze de ander ook exclusief voor zich. Als je zo belangrijk gevonden wordt, streelt dat het ego, dus trekken de twee een poosje samen op. Na verloop van tijd durven ze geen 'nee' te zeggen, want dat voelt onbeleefd en onaardig. Zo komen ze geleidelijk aan in een spiraal terecht waar ze knap lastig uitraken. Vrienden dumpen gebeurt dan ook zelden."

Griekse tragedie

In het middelbaar fietste Karen (33) elke dag met drie vriendinnen naar school. Terwijl zij in hetzelfde dorp bleven wonen, verhuisde Karen voor haar job naar Brussel. Tegenwoordig zien de jeugdvriendinnen elkaar vierjaarlijks. "Buiten de klassieke gesprekken over verbouwingen en baby's, hebben we amper nog iets tegen elkaar te vertellen. Dus halen we herinneringen op en wuiven we weg dat er al tien jaar geen nieuwe meer zijn gemaakt. Die vriendinnengroep staat symbool voor mijn jeugd, we deelden lief en leed. Maar als ik in mijn auto stap, komen steeds die gemengde gevoelens bovendrijven. Ik wil de banden doorknippen zonder mij een harteloze bitch te voelen. En ook: wat als ze zich ontpoppen tot roddelkoninginnen?"

Roddels zijn vaak dé reden waarom we op kousenvoetjes lopen. Want als je vriend(in) ook maar een centimeter van het ego van Kanye West bezit, dreigt de vriendschap te eindigen in een Griekse tragedie. "Je leert iemand pas echt kennen als je ze dumpt", zegt Van Acker. "Breken met een vriend kan harder aankomen dan liefdesverdriet. Dat kan voelen alsof je een dagboek aan iemand toevertrouwt en die ander er vervolgens mee gaat lopen. Als de loyaliteit is doorbroken, zijn we bang dat de ander volledig zal losgehen."

"Wie aan de kant geschoven wordt en de ander afschildert als een egoïst of narcist, zoekt een manier om het voor zichzelf acceptabel te maken", weet Buunk. "Erkennen dat de ander niet met jou verder wil, vinden we ontzettend moeilijk. Dus gaan we in die persoon iets zoeken wat niet deugt."

Offline vriendschappen vertalen zich tegenwoordig ook online. Knip je beter ook de virtuele banden door? "In genetwerkte tijden is het moeilijk om los te raken", beseft Gabriels. "We staan er amper bij stil, maar onze persoonlijke gesprekken gaan gewoon verder op Messenger, Snapchat, WhatsApp. Onderzoek wijst uit dat als een goede vriend jou defriendt op Facebook, dat er stevig kan inhakken."

'De hel dat zijn de anderen', zei de Franse filosoof Jean-Paul Sartre. Al kon hij nog niet beseffen dat netflixen en lekker chillen een verdomd goed plan B is.

Hoe succesvol ontvrienden?

5 tips van Lifecoach Ilse Van Acker:

1. Kies een goed moment

"Floep je ergernissen er niet uit als je dronken op een feestje rondloopt. Dan verval je al snel in veralgemeningen."

2. Vraag een face-to-facegesprek

"Of schrijf een brief. Zo is meer ruimte voor nuancering. Doe het niet via sms of de telefoon. Dan blijft de ander met vragen zitten."

3. Praat in de ik-vorm

"Je hoeft niets te verbloemen maar 'jij' komt al snel vingerwijzend en aanvallend over. Trekt zij altijd alle aandacht naar zich toe? Zeg dat en vertel er meteen bij dat ze dat mág doen, maar dat het jou een slecht gevoel bezorgt. Bespreek het effect op jou door in termen te spreken als 'toen ik de laatste keer van jou naar huis reed, merkte ik dat (...)'. Gedachten als 'Ik haal minder uit ons contact' of 'Ik kijk niet meer zo uit naar onze afspraken' kun je perfect zeggen met de nodige toelichting."

4. Benadruk het positieve

"Op dit moment is mijn gevoel niet goed bij jou maar toen ik je zag op dat feestje; dát was de vriendin die ik ken. Het was zo fijn om je toen te zien."

5. Als de afgewezen partij je verzoek op drama onthaalt: niet inbinden.

"Erken dat gevoel met een 'Ik begrijp dat dat niet leuk is voor je' maar doe niet aan damage control. Slaan en zalven zaait verwarring en dan moet je terug van vooraf aan beginnen. Bij dramaqueens geef je beter niet méér uitleg. Laat het rusten."

Einde vriendschap. Wat nu?

"Ga bij jezelf na hoe je in de toekomst met de ander wilt omgaan. Je kunt bijvoorbeeld nog verjaardagskaartjes sturen, of een 'succes!'-sms voor een sollicitatie. Een affirmatief berichtje, zonder opnieuw de conversatie openen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234