Donderdag 02/07/2020

Keerpunt

Edward Snowden: "Privacy is de bron van al onze rechten"

Edward Snowden woont momenteel in Rusland, waar hij politiek asiel kreeg na het lekken van geheime NSA-documenten in 2013.Beeld EPA

De bekendste aller klokkenluiders verblijft al drie jaar in Rusland. Maar hij geeft niet af. "Hoe kleiner je macht in de samenleving, hoe meer recht je hebt op persoonlijke privacy."

Er loopt een campagne die president Obama vraagt uw zaak te seponeren voordat hij president af is. Voor vele mensen bent u een held, voor vele anderen een ­verrader. U hebt de wet overtreden en bent gevlucht voor het Amerikaanse gerecht. Waarom zou u dan een pardon moeten krijgen?

Edward Snowden: “Het is niet aan mij om te bepalen of ik al dan niet aanspraak maak op een pardon. Door samen te werken met journalisten, wilde ik in 2013 via een reeks onthullingen ons democratisch systeem van checks and balances op de proef stellen. Het systeem van de NSA waarbij over de hele wereld mensen in de gaten werden gehouden, was onwettig. En de recht­banken waren het met me eens. Uiteindelijk wijzigde het Congres de wet, waarbij nieuwe beperkingen werden opgelegd aan de inlichtingendiensten.

“Ik heb geen enkel document zelf gepubliceerd. Ik werkte samen met de meest gerespecteerde nieuws­media ter wereld: The Washington Post en The Guardian. Zij kregen een Pulitzer Prize for Public Service voor hun berichtgeving. Dat is de reden waarom we een vrije pers hebben in een democratie. De overheid heeft veel macht, vooral als het gaat om het bewaken van staatsgeheimen. Maar het is de pers die de taak heeft te bepalen welke informatie het publiek moet krijgen.”

Daniel Ellsberg, een collega-klokkenluider die in 1971 de Pentagon Papers uitbracht, leverde zichzelf over aan het gerecht. Hij besefte dat de geschiedenis van burgerlijke ongehoorzaamheid draait om de bereidheid om elke straf te aanvaarden voor de morele daad het op te nemen tegen de overheid. Waarom bent u niet teruggekeerd om in Amerika een jury te trotseren?

“Ellsberg heeft zelf geargumenteerd dat ik de juiste keuze heb gemaakt door mezelf niet over te leveren aan het gerecht. De zaken zijn sterk veranderd sinds de jaren 70, en de wet maakt het onmogelijk je voor een ­ju­ry te verdedigen tegen beschuldigingen onder de Espionage Act. Het is me wettelijk verboden de jury nog maar in te lichten over mijn motivatie.

“Kan er een eerlijk proces zijn als je je niet kunt verdedigen? In de fase van de uitspraak kun je aan de ­rechter uitleggen waarom je gedaan hebt wat je deed, maar dat is niet democratisch. Het jurysysteem werd ingevoerd om je handelingen en de redenen ervoor te bespreken met je gelijken.”

U zei dat uw onthullingen ­rechtstreeks hebben geleid tot concrete verbeteringen. Bent u bezorgd dat overheden nog altijd doen wat ze willen met andere middelen of dat die verbeteringen maar tijdelijk zijn?

“Denk ik dat de dingen nu in orde zijn? Nee. Denk ik dat klokkenluiders of individuen de wereld kunnen veranderen? Nee. Maar ik geloof wel dat we nu een beter zicht hebben op onze privacyrechten, en dat de dingen er concreet op vooruitgaan. De VS hebben een paar prille hervormingen doorgevoerd. Europese rechtbanken veroordeelden de Safe Harbor-overeenkomst, waarbij Europese bedrijven gegevens over Europese burgers moesten doorspelen aan Amerikaanse bedrijven zonder controlemechanismen of garanties voor de manier waarop die behandeld worden.

“In de VS is nu een tweeledig ­systeem van kracht. Als je een Amerikaans staatsburger bent, dan moet de overheid naar een rechtbank om de toestemming te krijgen om je te bespioneren. Bijna altijd is dat een geheime rechtbank, een FISA-court, die in 33 jaar ongeveer 34.000 spionageaanvragen kreeg en slechts 11 keer weigerde. Het is een formaliteit. Als je geen Amerikaans staatsburger bent, dan is in de meeste gevallen geen bevelschrift nodig. Dat is er enigszins op ­verbeterd, want sommige bedrijven beginnen zich te verzetten tegen dit soort eisen. Dat is niet leuk voor sommige overheden, maar het is een goede zaak als het gaat om de bescherming van rechten en de ­aanspraak op een eerlijk proces in de hele wereld.”

Stewart Baker, voormalig topman van het National Security Agency, is tegen een pardon voor u. Hij vindt dat de gunstige gevolgen van de lekken ook bereikt hadden kunnen worden door slechts drie à vier documenten vrij te geven, en dat de stroom van documenten de nationale belangen heeft geschaad. Gelooft u dat u ­hetzelfde effect had bereikt als u minder documenten gelekt had?

“Nee. Eigenlijk viseert hij mij niet, maar de journalisten. Hij uit kritiek op journalisten die blijven berichten en verhalen blijven brengen die de wet en het beleid veranderen.

“Wat betekent het als we zeggen tegen journalisten dat het oké is om een paar verhalen te brengen, maar dat alle andere verhalen er te veel aan zijn? Wie neemt die beslissing? Ik vind dat de pers dat moet doen. Zij zijn het best geplaatst om dat soort beslissingen te nemen, en dat is de reden waarom Amerika het First Amendment heeft.”

Edward Snowden laat zich interviewen door de Noorse tv met behulp van een straalverbinding met Moskou. Beeld EPA

Daar volg ik u in. Waar vult uw overigens uw dagen mee in Rusland, waar u al drie jaar woont? U spreekt niet bijster goed Russisch.

“Ik leef op het internet, dat helpt. Het verklaart ook waarom ik zo geschokt was door wat ik bij de NSA zag. Wat we in 2013 beleefden, ging niet alleen over controle en ­toezicht, maar evengoed over ­rechten en democratie.

“Velen denken bij het woord ­privacy aan hun Facebook-settings, maar privacy is eigenlijk de bron van al onze rechten. Het is het recht waarvan alle andere zijn afgeleid, en het is wat je tot individu maakt. Het is het recht op een onafhankelijk denken en leven.

“De vrijheid van meningsuiting heeft geen betekenis zonder een beschermde ruimte om vrijuit te spreken. Hetzelfde geldt voor religie: als je niet zelf kunt beslissen wat je wilt vereren, dan neem je gewoon over wat populair is of wat de staat je voorschrijft, om het oordeel van anderen te ontlopen.

“Hoe kleiner je macht in de samenleving, hoe meer recht je hebt op persoonlijke privacy. Als je een individu bent en je hebt weinig invloed op de loop van de zaken, dan ben je het doelpubliek waarvoor ­privacy ontworpen werd. Als je een belangrijke publieke functie hebt en geniet van enorme privileges en invloed, dan is transparantie bedoeld voor jou. Het is de enige manier waarop we je kunnen ­toetsen aan onze normen en wetten en op een geïnformeerde manier kunnen stemmen.”

U zei ooit dat u vindt dat u nog altijd voor de Verenigde Staten werkt. Wat bedoelt u daarmee?

“Patriottisch zijn betekent niet gewoonweg dat je het eens bent met je overheid. De bereidheid het niet eens te zijn, vooral op een risicovolle manier, is wat we nu vooral nodig hebben. Hoe kunnen we in deze ongelooflijke, vaak feitenloze ­omgeving waarin politici maar wat beweren en die verhalen worden aanvaard als waarheid, de democratie in goede banen sturen? Als we de feiten hebben, dan kunnen we de democratie een handje helpen. Dat is mijn rol.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234