Maandag 14/10/2019

Onweerstaanbare steentjes

De aantrekkingskracht van diamant verklaard

Grace Kelly en haar verlovingsring. Beeld rv

Al sinds de oudheid is de mens gefascineerd door diamanten. Waarom die brokjes samengeperste koolstof zo tot de verbeelding spreken, tracht het MAS in Antwerpen te beantwoorden vanaf 18 oktober, in de tentoonstelling Schitterend verlangen. Wij gluurden al eens binnen.

In Europa bogen Plato en Aristoteles zich al over de destijds uit India gewonnen ­diamanten. Plinius de Oudere prees hun zuiverheid en gebruikte allicht als eerste het woord adamas – onoverwinnelijk of onbreekbaar in het Oudgrieks – om naar de edelsteen te verwijzen. Het goedje dat een perfecte tien scoort op de hardheidsschaal van Mohs kon men toen nog niet slijpen. Mettertijd lukte dat wel en ging men ook het vuur of de schittering loven van deze ­zogenaamde godentranen en splinters van ­vallende sterren. De talisman werd steeds vaker een juweel dat ook vrouwen vanaf de 14de eeuw gingen dragen.

Voor het gebruik van een diamanten ring als symbool van de eeuwige liefde, zoals we die vandaag kennen, was het wachten tot de tweede helft van de 15de eeuw en de verlovingsring van Maria van Bourgondië, die als trendsetter een van de eerste of misschien zelfs de allereerste zou dragen. Haar naar alle waarschijnlijkheid diamanten verlovingsring uit het Kunsthistorisches Museum in Wenen is alleszins het oudst bewaarde exemplaar en een van de topstukken van de expo in het MAS. “Er is geen sluitend bewijs dat het haar ring is, maar hij dateert wel uit die periode en elf diamanten vormen de hoofdletter ‘M’”, vertelt Vera De Boeck, hoofdcurator van de tentoonstelling. De ­eeuwige cirkelvorm van de ring en de duurzaamheid van diamant verwijzen samen naar de eeuwige liefde of toch zeker het ­verlangen ernaar. Maar dat mensen soms meer dan alleen liefde willen, weet ook De Boeck. “En diamant symboliseert nog andere verlangens dan geborgenheid, zoals het hunkeren naar het hogere of het streven naar macht en status.”

Elisabeth, koningin der Belgen met haar Rinceaux-diadeem van Cartier. Beeld rv

Verlangen naar… liefde

Het verlangen naar een ander gaat verder dan een buik vol vlinders en een al dan niet keizerlijke verlovingsring, het betreft ook een verlangen naar geborgenheid, een wens om die liefde te delen en te beschermen. Zo zijn er een aantal ‘Vlaamse harten’ te zien in de expo die dat mooi weergeven. “Die juwelen, die voornamelijk in de 19de eeuw populair waren, werden met diamant of diamantschilfers bezet. Het waren vooral gezins­juwelen die de intimiteit van een familie illustreerden. Centraal pronkt een grotere diamant die de moederliefde symboliseert”, vertelt De Boeck.

En wie de liefde gevonden heeft, wil die nooit meer loslaten. “Het idee dat je, iemand die er niet meer is, toch bij jou wil hebben, tonen we met memento mori-ringen. We hebben er een aantal uit de 17de eeuw”, zegt De Boeck. Harde symbolen zoals doodskoppen of wormen moesten de mens aan zijn eigen sterfelijkheid herinneren en hem ­aanmanen zich niet door futiliteiten te laten afleiden. Soms vermelden die ringen een sterfdatum en naam. Dan zijn het ook ­rouwjuwelen.

Vandaag bestaat er zoiets als een herinneringsdiamant, die gemaakt wordt van de gefilterde koolstof uit de assen van een geliefde. “Het was niet evident om zo’n juweel te bemachtigen, maar het is ons gelukt”, vertelt De Boeck. “Wie er één bezit, kan of wil hem niet missen en dat is begrijpelijk. Die band tussen drager en juweel is net wat we willen laten zien, maar juist omdat die zo sterk is, was het niet simpel maar best wel ontroerend”, aldus De Boeck.

Verlangen naar… spiritualiteit

Over dus naar de vergankelijkheid van het leven en de zin ervan. Het kan een geruststelling zijn dat we deel uitmaken van iets dat ons overstijgt. In de katholieke traditie ­worden diamanten objecten ingezet om het goddelijke, dat wat we niet kunnen bevatten, te verbeelden en te bemiddelen tussen de mens en het hogere. “Het verlangen naar het allerheiligste illustreren we met een zestal Antwerpse monstransen. In het midden van een monstrans – Latijn voor ‘tonen’ – zit een geconsacreerde hostie die God symboliseert, en omringd wordt door diamanten. Die van de Sint-Pauluskerk telt er bijvoorbeeld meer dan 500, met een zuiverheid en schittering die de symboliek nog versterken. Het zijn doorleefde objecten die nog altijd gebruikt worden en niet zomaar in de kast zitten”, ­verzekert De Boeck.

Een replica van de Grote Tsarenkroon. Beeld RV

Dat is niet het geval voor de jubelkroon van Maria, patroonheilige van de stad Antwerpen, die alleen op 15 augustus uit de kluis wordt gehaald maar uitzonderlijk in de tentoonstelling kon worden opgenomen. Maria’s genadebeeld, dat al eeuwenlang in de kathedraal staat die haar naam draagt, kreeg in 1899 de bijzondere eer van een pauselijke kroning. “Die vond plaats op het feest van Maria Tenhemelopneming. Ze viel ook samen met de vijfhonderdste verjaardag van de Onze-Lieve-Vrouw-processie. Er werd een wedstrijd uitgeschreven voor het ontwerp van de kroon die gerealiseerd werd met het goud en de edelstenen van Antwerpenaars. De kroon is dus niet alleen kostbaar omwille van het materiaalgebruik maar omdat de Antwerpenaar zijn eigen juwelen heeft ­afgestaan om zijn eer en devotie te betonen”, licht De Boeck toe.

In Antwerpen zou Moederdag later ook op 15 augustus gevierd worden. Allicht was het uitstallen van al die diamanten ook een manier voor de kerk om haar macht aan de dag te leggen.

Verlangen naar... macht

Want sinds de diamant in onze contreien aanwezig is, wordt hij ingezet om macht te etaleren en kracht bij te zetten. “We tonen het verlangen naar macht met kronen als machtssymbolen bij uitstek. Maar net omdat die symbolen zo sterk zijn, mogen ze nooit hun land verlaten”, lacht De Boeck. “We ­vertellen dus de verhalen van de Imperial State Crown en de Grote Tsarenkroon, aan de hand van replica’s waarvan de Russische met nog meer diamanten is bezet dan het origineel. Bij de Britse kroon gaan we in op de mythische Koh-i-Noor- en Cullinan-diamanten. De eerste komt uit India, de tweede uit Transvaal. De boodschap is duidelijk: wie de diamant bezit, heeft de macht.”

De kroon van de Romanovs werd gemaakt voor Catharina de Grote nadat zij haar man had opzijgeschoven en zelf tsarina werd. “Er mocht geen twijfel bestaan over wie de touwtjes in handen had. Catharina’s kroon werd in sneltempo gemaakt met ­diamanten uit de schatkamer.”

De tentoonstelling belicht ook de Orde van het Gulden Vlies van Filips de Goede en de Leopoldsorde van Leopold I. Machtsnet­werken waarbij juweelinsignes laten zien dat je erbij hoort, door je te onderscheiden van de menigte.

Verlangen naar... status

“Dat verlangen om zich te onderscheiden van de ander is misschien wat de meesten het snelst associëren met diamant”, meent De Boeck. Prestige uitstralen, dus. “Dat gaat van een Mary Tudor die in een schilderij haar diamanten juwelen toont, over eentje met Sissi en haar bekende haarsterren. En er is de iconische foto van haar nicht, koningin Elisabeth, met haar diadeem van Cartier”, vertelt De Boeck. Deze diadeem werd in 1910 gemaakt en in 1912 aan Elisabeth en Albert I verkocht. De prent met de populaire koningin der Belgen die haar diadeem op een haarband draagt, naar de mode van de roaring twenties, is bekend omdat die ook als postkaart is verspreid. Leopold III, die het juweel erfde, hertrouwde na de dood van koningin Astrid met Lilian Baels. Na haar dood kwam hij weer in handen van Cartier. Het MAS mocht hem een tijdje lenen.

De koninklijke en adellijke modellen van weleer maakten langzaam maar zeker plaats voor de aristocratie van Hollywood... en ­vervolgens het internet. Neem nu Marilyn Monroe die in 1953 ‘Diamonds Are a Girl’s Best Friend’ zong in de film Gentlemen Prefer Blondes. Madonna zou er in 1984 haar eigen draai aan geven met ‘Material Girl’ en nog later met het dragen van diamanten ‘grillz’ of tandjuwelen.

In 1956 vroeg Prins Rainier III van Monaco actrice Grace Kelly ten huwelijk met een kanjer van Cartier die ze in High Society, haar laatste film, draagt. In 1969 kreeg Eliza­beth Taylor voor haar veertigste verjaardag van echtgenoot Richard Burton een Cartier-diamant van niet minder dan 69 karaat cadeau. In 1978, na hun tweede scheiding, verpatste ze de diamant en sponsorde ze met de opbrengst een hospitaal in Botswana waar het koppel ooit trouwde.

Beeld Getty Images

Ook tussen het hedendaagse tieneridool en grillz-fan Miley Cyrus en Liam Hemsworth was het lange tijd aan en af maar intussen zijn de tortelduifjes een jaar verloofd, mét ­diamanten ring.

Supersterren Gigi Hadid en Rihanna combineren dan weer hun passie voor bling met een lucratieve samenwerking met ­juwelenhuizen Messika en Chopard.

Ontspoord verlangen

Hoewel de diamant centraal staat, draait het in de expo dus om wat de mens ervan maakt. De tentoonstelling maakt ook uitstappen naar andere culturen, en hedendaagse ­kunstwerken bieden ruimte voor reflectie.

Ook het aspect ‘ontspoord verlangen’ komt kort aan bod. “Want diamanthandel is niet altijd rozengeur en maneschijn, hoewel Antwerpen een leidende rol speelt om daar verandering in te brengen”, zegt De Boeck.

De tentoonstelling eindigt met een ­verzameling van wonderlijke bevindingen door de eeuwen heen. Over hoe een diamant volgens de ene je slecht karakter kan doen verdwijnen, terwijl de ander het als symbool van de verlichting ziet. Zo blijft er uiteindelijk toch meer over dan alleen schone schijn zoals Shirley Bassey ooit suggereerde in de titelsong van de Bond-film Diamonds Are Forever: “For when love’s gone / They’ll luster on.”

Schitterend verlangen in het MAS is te bezoeken van woensdag 18 oktober tot zondag 14 januari 2018, van 10 tot 17 u. Info via mas.be. Meer over het diamantjaar in Antwerpen waarvan de expo het startschot is: visitantwerpen.be.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234