Maandag 06/07/2020

De 10 waarheden

Anne De Paepe: "Als de regels mensen verpulveren, is er iets mis met de regels. Niet met de mensen"

Anne De Paepe, rector van de UGentBeeld Karel Duerinckx

Toen ze zich nog voltijds aan de genetica wijdde, had Anne De Paepe (60) zich er bij neergelegd dat de academische wereld een mannenbastion is. Maar sinds ze de eerste vrouwelijke rector van de UGent werd, spreekt ze zich graag uit over genderissues. 'Ik zeg aan alle vrouwen: wijs je man erop dat jij ook zijn hulp nodig hebt.'

Ik spreek Anne De Paepe op de dag dat Bart De Wever (N-VA) in een van haar auditoria opvallende statements over de vluchtelingencrisis in het rond strooit. Tijdens het openingscollege politicologie zegt hij in één lange adem dat de conventie van Genève aan herziening toe is, dat ons land baat heeft bij een pushbackbeleid, en dat de Schengen-akkoorden wat hem betreft naar het dichtstbijzijnde containerpark kunnen.

In haar met academische grandeur ingerichte kantoor blikt De Paepe nog even terug op het discours van de N-VA-voorzitter. "Zeg over De Wever wat je wilt, maar hij is een zegen voor het maatschappelijk debat. Ik ben het zeker niet altijd met hem eens, maar zijn uitspraken nodigen wel uit tot nadenken. Ze scherpen mijn eigen argumentatie aan. En dat kan ik als academica alleen maar toejuichen. Sommigen noemen De Wever polariserend, ik noem hem intellectueel stimulerend."

Anne De Paepe trekt in 1973 naar de UGent als piepjonge studente geneeskunde. Veertig jaar later staat ze in de universitaire geschiedenisboeken als eerste vrouwelijke rector in Gent. En dat heeft iets losgemaakt, zegt ze. "Mijn verkiezing heeft mijn vrouwelijke collega's aangemoedigd om niet op de achtergrond te blijven. Vorig jaar moesten onze faculteitsraden opnieuw samengesteld worden. Ik sprak de hoop uit dat er onder de kandidaten veel vrouwen zouden zijn. Bijna iedereen zei me: 'Wishful thinking. Je zal zien dat vrouwen geen zin hebben om in bestuursraden te zetelen.'

"Maar ze hadden er wél zin in: onze vrouwen stelden zich massaal kandidaat en werden al even massaal verkozen. Voor onze raad van bestuur hebben we de mannen zelfs positief moeten discrimineren. Anders was er een oververtegenwoordiging van vrouwen geweest. Stel je voor." (lacht)

Ze groeide op in een intellectueel milieu. Haar moeder studeerde farmacie, haar vader - voormalig secretaris-generaal van het ministerie van Openbare Werken Robert De Paepe - was burgerlijk ingenieur. Zelf koos ze voor een academische carrière. Ze werd hoogleraar humane en medische genetica en leidde jarenlang het centrum voor medische genetica van het universitaire ziekenhuis van Gent.

Aangezien wetenschappers zich op principieel scepticisme laten voorstaan, vraag ik haar of ze het moeilijk vond om zich voor deze reeks uit te drukken in termen van waarheden. "Toch niet", antwoordt ze. "Ik zeg altijd rechtuit mijn gedacht. Wat nog niet wil zeggen dat ik altijd gelijk heb. Mijn waarheden hoeven niet in steen gebeiteld te worden. Het zijn mijn persoonlijke overtuigingen."

Spreken Is Zilver, Zwijgen Is Fout.

"Ik kan er niet tegen als er dingen fout lopen omdat mensen niet goed met elkaar communiceren. Het verrast mij bijvoorbeeld hoe weinig leidinggevenden durven te zeggen waar het op staat. Hoe kun je dan een eerlijke relatie met je werknemers hebben? Je moet mensen duidelijk evalueren. Anders ontneem je hen de kans om zichzelf bij te sturen.

"Op een vriendelijke manier onverbloemd zijn: dat is de kunst. Ik zeg mijn mensen tientallen keren per dag: schrijf geen e-mails. Zoek je collega's op en praat met hen. Mailen, facebooken en twitteren zijn vormen van eenrichtingscommunicatie. Uit diepgaande gesprekken - met woord en wederwoord -haal je meer.

"Ook met onze studenten zoek ik de dialoog op. Ze participeren in alle universitaire commissies, adviesraden en bestuurscolleges. En één keer per maand heb ik in mijn bureau een open gesprek met vertegenwoordigers van de studentenraad. Ze mogen mij alles zeggen. Als ze maar beleefd blijven." (lacht)

Bij haar aanstelling als rector zei ze dat de UGent voortaan best wat aanweziger mocht zijn in het maatschappelijk debat. Een paar dagen voor ons gesprek hield Rik Torfs, haar collega-rector van de KU Leuven, een bevlogen toespraak over de vluchtelingencrisis. Ik vraag welke maatschappelijke thema's zij als universitair opperhoofd op de agenda wil zetten. "In ieder geval ook de vluchtelingencrisis. Vergeet niet dat wij al jaren geleden initiatieven hebben genomen om vluchtelingen te helpen. We werken daarvoor onder meer samen met Vluchtelingenwerk Vlaanderen. In Leuven zijn ze wat later in gang geschoten. Allicht heeft Rik Torfs dáárom een en ander willen beklemtonen. (lacht)

"Maar ook over onderwerpen als genetische diagnostiek, zwangerschapsonderbreking, het einde van het leven en de toekomst van ons onderwijs moeten we onze stem laten horen. De tijd is voorbij dat de universiteit een parallel universum was waarin de echte wereld maar moeizaam doordrong. We moeten met beide voeten in het leven staan."

Helaas, zeg ik, zijn de media doorgaans niet verzot op universitaire talking heads en hun academische taalgebruik. "Net daarom investeer ik volop in onze dienst communicatie. Niet alle wetenschappers drukken zich even helder uit. Ik wil dat ze daarbij begeleid kunnen worden. Al hoeft het ook niet onze ambitie te zijn om voortdurend in de media te komen. Met de technologie van vandaag kunnen we proactief standpunten innemen. We kunnen ons eigen medium zijn."

Anne De PaepeBeeld Karel Duerinckx

Tomorrow Is Another Day. (Uit 'Gone With The Wind')

"Ik pleit met deze waarheid niet voor uitstelgedrag, maar wel voor relativeringszin. Er komt altijd een nieuwe dag, je krijgt altijd een nieuwe kans. Dat mag je nooit vergeten. Zelfs al heb je een slechte dag gehad en kruip je 's avonds met een rotgevoel in bed, dan nog moet je er de volgende dag weer vrolijk tegenaan gaan.

"Maar ik geef toe dat ik vandaag veel beter kan relativeren dan vroeger. Ik ben veeleisend en perfectionistisch. Dat heeft in het verleden wel eens tot zware confrontaties geleid. Mensen zeiden me soms vlakaf dat ik verstikkend was. Toen zelfs mijn man en mijn dochter dat bevestigden, heb ik besloten om daaraan te werken. Mijn zin voor relativering is dus geen automatisch gevolg van het ouder worden. Ik heb er grote inspanningen voor gedaan."

Er Is Niks Mis Met Ambitie.

"Ik ben geen rector geworden om vier jaar lang de public relations van de universiteit te verzorgen. Ik wil de UGent absoluut naar een nog hoger niveau tillen. En er een plek van maken waar mensen zich nog beter thuisvoelen. Zelfgenoegzaamheid is onze grootste vijand. Het kan altijd beter.

"Ik sta niet bekend als iemand die losjes over de dingen gaat. Maar ik denk dat mensen dat van mij aanvaarden omdat ze weten dat ik ook voor mezelf heel veeleisend ben. Ik vraag anderen niet wat ik van mezelf niet verlang. Dat is een kwestie van geloofwaardigheid."

Aan de rechterkant van de politieke arena wordt vaak beweerd dat Vlaanderen aan het indommelen is, zeg ik. Dat we met al dat deeltijds werken onze welvaart dreigen te verliezen. En dat we dringend weer wat ambitieuzer moeten worden. Ik vraag of ze die analyse deelt.

"Ik weet dat de jonge mensen van vandaag een andere visie op het leven hebben dan de mensen van mijn generatie. Ze willen meer genieten van het leven en een beter evenwicht vinden tussen werk en vrije tijd. Daar is niks mis mee. Iedereen is vrij om zijn leven in te vullen zoals hij wil. Maar als we besluiten om met z'n allen minder te werken, moeten we ook tevreden zijn met een minder hoge levensstandaard. En daar knelt het schoentje: mensen willen én minder werken én evenveel geld verdienen. Maar zo werkt het natuurlijk niet."

Haar dochter Liesbeth (28) werkt aan de UGent als onderzoekster farmaceutische biotechnologie. Ze lijkt goed op weg om het academische pad van haar moeder te volgen. "Tot mijn grote verbazing, trouwens", zegt Anne De Paepe. "Vroeger zei Liesbeth altijd: 'Ik ga nooit doen wat jij doet. Elke dag van 's morgens tot 's avonds werken: mij niet gezien.' Maar ondertussen heeft ze zich vastgebeten in een onderzoeksproject voor de faculteit farmacie en gebeurt het dat ze zelfs op een zondagmiddag in het labo te vinden is. (lacht)

"Ze doet haar job graag en heeft niet het gevoel dat occasioneel weekendwerk een zware opoffering is. Ik heb haar in ieder geval nooit gepusht om een universitaire carrière na te streven. Ze heeft gewoon de tijd gehad om te ontdekken waar haar hart ligt."

Anne De PaepeBeeld Karel Duerinckx

Kennis Is Onze Enige Natuurlijke Grondstof.

"Kennis heeft als grondstof een unieke eigenschap: ze vermindert niet naarmate je er meer gebruikt van maakt. Integendeel: kennis leidt altijd tot nieuwe kennis. Onze hersenen zijn dus onze rijkdom. Maar niet iedereen lijkt dat te beseffen.

"Ik ervaar de huidige besparingsoefening van de regering als bedreigend. Ik heb soms de indruk dat men de voorkeur geeft aan onderzoek dat meteen toepasbaar is en onmiddellijk vermarkt kan worden. Maar het is minstens zo belangrijk dat we ook aan fundamenteel onderzoek kunnen blijven doen - research waarvan de maatschappelijke relevantie misschien pas over twintig jaar zichtbaar wordt, maar die o zo belangrijk is.

"Zonder innovatief onderzoek wordt Vlaanderen in alle opzichten armer. Geef ons dus de kans om te blijven denken. Om wetenschappelijke creativiteit te stimuleren. Als dat aan de universiteit al niet meer kan, waar dan wel?"

Ik gooi in de groep dat ik mensen ken die over behoorlijk wat kennis beschikken, maar die ik toch niet wijs zou durven te noemen. Moet een universiteit niet veel meer een beschutte denkplaats zijn waar ook je persoonlijkheid wordt gevormd? Waar je respect leert opbrengen voor visies die de jouwe niet zijn? Waar je je oefent in het stellen van de juiste vragen? Waar je opsteekt hoe je op een beschaafde manier van mening kunt verschillen?

Anne De Paepe knikt. "Kennis is niet voldoende om te slagen in het beroepsleven. Leren communiceren, weten hoe je beslissingen moet nemen, leiding kunnen geven: het zijn vaardigheden die in onze communicatiemaatschappij steeds belangrijker worden. Ik denk dat we ze op termijn zelfs expliciet in ons leerprogramma moeten opnemen. Het wordt tijd voor een karaktervormend basisvak dat complementair is aan de meer kennisgerichte vakken. Ik zou het jammer vinden als we alleen maar kennis zouden overdragen."

Iedereen Heeft Recht Op Een Tweede Kans.

"Studenten die in hun eerste jaar niet slagen, hebben bij ons recht op een bisjaar. Maar in hun tweede jaar moeten ze voortaan wel 75 procent van de studiepunten halen. Dat is streng, maar rechtvaardig. Dat je tijdens je eerste jaar de mist ingaat, heeft niet noodzakelijk met je competenties te maken.

"Studenten zijn jonge mensen. Ze moeten een nieuw leven in een onbekende stad opbouwen, leren omgaan met een vrijheid die ze nooit eerder hadden en zich een heel andere manier van studeren eigen maken. En toch hebben ze met Kerstmis al hun eerste examens. Dat is vrij snel. Het zou niet fair zijn mochten die eerste examens je universitaire carrière al kunnen torpederen. Maar wie een jaar lang heeft gelanterfant en denkt het tweede jaar opnieuw te kunnen doen, is eraan voor de moeite."

'Iedereen heeft recht op een tweede kans', betekent voor Anne De Paepe ook dat de mens altijd boven het systeem, de wet of het reglement staat. "In een grote organisatie als de UGent zijn er enorm veel regels. Die zijn ook nodig, maar het gevaar bestaat dat onze mensen zich achter het reglement verschuilen. Wij krijgen soms vragen van studenten en hun ouders. Ik hou er niet van als we antwoorden: 'Sorry. Het reglement laat dat niet toe.'

"Vaak is er met wat goede wil toch een oplossing mogelijk. En soms is het reglement niet langer zinvol en moeten we het maar aanpassen. Als een reglement mensen verpulvert, is er iets mis met dat reglement. Niet met de mensen. Ik wil dat we ons voortdurend de vraag stellen: 'Als het over mijn eigen zoon of dochter zou gaan, zou ik dan tevreden zijn met dit antwoord?'"

Life Is Like Riding A Bicycle. To Keep Your Balance, You Must Keep Moving. (Albert Einstein)

"Dirk Van Damme, de onderwijsexpert van de OESO, gebruikte dit citaat tijdens een speech over innovatie in het onderwijs. Een prachtige beeldspraak, vind ik. En een waarheid als een koe. Als je mentaal niet in beweging blijft, als je niet openstaat voor vernieuwing, crash je vroeg of laat.

"Zeker als je ouder wordt, is het belangrijk om jezelf in vraag te blijven stellen. Om ervoor te zorgen dat je gedachten blijven evolueren. Oudere mensen doen dat soms te weinig. Ze denken dat ze de wijsheid in pacht hebben en verstarren. Dat wil ik absoluut vermijden. Ook al is het niet vanzelfsprekend. Het is veel gemakkelijker om aan je eigen wijsheden vast te houden dan om open te staan voor die van anderen."

De Waarheid Bevindt Zich Tussen Uitersten.

"Aan de UGent is er ruimte voor alle mogelijke opinies en levensbeschouwingen. En zo hoort het ook. Geconfronteerd worden met uitersten scherpt je denkvermogen aan. Alleen moet je wel bereid zijn om je eigen standpunten bij te stellen als blijkt dat ook andere zienswijzen zinvol zijn. Pas dan ga je naar een hoger denkniveau.

"In politieke debatten gebeurt dat veel te weinig. Politici groeien zelden naar elkaar toe, ze houden het meestal op een koppig polariseren. En ik begrijp ook waarom. Zolang de camera's draaien, zitten politici gevangen in het politieke spel. Ze kunnen niet in alle vrijheid argumenteren en zich open stellen voor de ideeën van hun opponenten. Dat neemt de geloofwaardigheid van het politieke debat voor een stuk weg. Want in werkelijkheid sluiten politieke tegenstanders wél compromissen. Het zou bijzonder verrijkend zijn om daar als kiezer ook eens getuige van te mogen zijn.

"Zelf moffel ik ook wel eens een nuance onder de mat om een duidelijk standpunt te kunnen formuleren. Al let ik wel op de omstandigheden waarin ik dat doe. In de media zal ik zelden of nooit provoceren. Als rector is het mijn taak om te verzoenen. Mensen ophitsen en uitdagen draagt daar niet toe bij."

Ik vraag haar of ze gedachten heeft waarin niemand haar volgt. Een opinie die geen levende ziel met haar deelt, een uitspraak die steevast op algemene afkeuring kan rekenen. Ze denkt lang na en zegt: "Ik stel mezelf wel eens de vraag: 'Als ik morgen zou sterven, zou ik dat dan erg vinden?' En het antwoord luidt altijd: 'Nee.' Lang leven is niet mijn ultieme doel. Ik ben niet bang om te sterven. Maar wanneer ik dat luidop zeg, merk ik dat ik mensen choqueer. Ze menen dan te horen dat ik niet van het leven hou of hen niet voldoende graag zie.

"Maar dat is het niet. Ik ben omringd door mensen die me heel dierbaar zijn en ben mijn mooie leven absoluut nog niet beu. En toch zou het me weinig doen als ik morgen zou sterven. Ik zou het wel erg vinden voor mijn dochter en mijn man, maar niet voor mezelf."

Wanneer ik haar vraag of ze kan benoemen waar haar onverschilligheid voor haar eigen dood vandaan komt, zegt ze: "Niet echt, nee. Misschien vind ik dat we met z'n allen te veel gefocust zijn op de duur van ons leven en te weinig op de kwaliteit ervan. Het is veel zinvoller om van elke dag bewust te genieten dan om bang te zijn voor de dag waarop je het loodje legt. Al zeg ik dit allemaal met de grootst mogelijke schroom. Het laatste wat ik wil, is mensen kwetsen die veel te vroeg geliefden hebben verloren. Ik vertolk louter mijn allerindividueelste emotie."

Partners Horen Echte Partners Te Zijn.

"Dat een vrouw het huishouden op zich neemt om haar man te steunen, vinden veel mensen vanzelfsprekend. Omgekeerd is dat veel minder het geval. Daarom zeg ik aan alle vrouwen: wijs je man erop dat jij ook zijn hulp nodig hebt. Vraag dat hij meewerkt. Probeer geen supervrouw te zijn die een drukke carrière met het volledige huishouden combineert. Mijn eigen man ontfermt zich over huishoudelijke taken waar ik geen tijd voor heb. En ik waardeer dat. Maar ergens vind ik het ook maar normaal dat hij dat doet. Echte partners vormen een team."

Is haar achtste waarheid ook een pleidooi voor de pragmatische liefde? Moeten we ons wat minder laten leiden door de vlinders in onze buik en wat meer door de mate waarin we met een potentiële partner goeie afspraken kunnen maken?

"Absoluut. Er moet wel romantiek zijn, maar een gelukkige relatie is zo veel meer. Partners die het eens zijn over een aantal fundamentele uitgangspunten en goed met elkaar samenwerken, ervaren een gevoel van verbondenheid. Dat is een veel solidere basis voor een relatie dan louter romantiek. De romantische kijk op de liefde is in onze samenleving veel te dominant."

Als De Trein Vertrokken Is, Is Hij Weg.

"Wanneer vrouwen een topjob aangeboden krijgen, vinden ze vaak honderd valabale argumenten om toch maar niet op het aanbod in te gaan. Ze vragen zich af: 'Als ik deze job aanvaard, welke gevolgen gaat dat dan hebben voor mijn kinderen, mijn man, mijn gezin? Gaat het allemaal wel lukken?' Maar soms moet je gewoon durven springen. En je leven pas nadien herorganiseren. Wie eerst alles op orde probeert te krijgen, komt vaak hopeloos te laat. En krijgt zelden een tweede kans. Spring dus in het water en zwem. Je zal de overkant wel bereiken."

Maar het is toch legitiem om je af te vragen of een topjob wel verzoenbaar is met een bevredigend privéleven? Een mens kan van het beklimmen van de carrièreladder toch ook ongelukkig worden?

"Zeker. En als dat het geval is, moet je ook de moed hebben om te zeggen: 'Ik heb de verkeerde beslissing genomen. Ik keer terug naar mijn vorige leven.' Je kunt op je beslissingen terugkomen, hè. Waar het mij om gaat, is dat je jezelf niet preventief kansen mag ontzeggen. Dat het met wat goeie wil misschien wél mogelijk is om een drukke job met een gelukkig privéleven te combineren."

Je Genen Bepalen Niet Volledig Wie Je Bent.

"Als mensen falen, zeggen ze nogal gauw: 'Ik kan daar niks aan doen, ik ben wie ik ben, het zit in mijn genen.' Als geneticus vind ik dat fout. Je kunt jezelf namelijk wél bijsturen. Er zijn natuurlijk erfelijke aandoeningen. Maar er zijn ook menselijke eigenschappen die veel minder genetisch bepaald zijn dan we denken. Je intelligentie bijvoorbeeld ligt niet volledig vast. Je kunt je hersenen trainen en hun capaciteit vergroten. En ook je gedrag is maar gedeeltelijk aan je genen toe te schrijven.

"Daarmee ding ik niks af van de impact die je omgeving heeft op wie je bent. Sommige mensen groeien op in een milieu waarin ze het goede niet van het kwade leren te onderscheiden. Uiteraard beïnvloedt dat wie ze zijn en wat ze doen. Maar je mag je genen niet voortdurend als excuus inroepen voor je eigen tekortkomingen. Je kunt jezelf in de loop van je leven wel degelijk veranderen."

Volgende zaterdag: Wouter Deprez, cabaretier

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234