Donderdag 04/06/2020

baas in eigen brein

"Absolute vrije wil bestaat niet"

Beeld Olivier Middendorp/Hollandse Hoogte

Bestaat de vrije wil? De Amerikaanse filosoof Daniel Dennett meent van wel. Hierover kruist hij met plezier de degens met hersenwetenschappers. "Ze doen aan filosofie en nog tamelijk slecht ook", zegt de meest gelezen en bediscussieerde levende filosoof.

Zelfs via Skype is de Amerikaanse filosoof Daniel Dennett (73) een imposante verschijning, met een woeste baard boven een brede bast waaruit gepeperde uitspraken opwellen. De filosoof - militant atheïst en materialist - is op oorlogspad. Morgen kruist hij in Haarlem de degens met de Nederlandse hersenwetenschappers Dick Swaab en Victor Lamme die hij in 2012 voor schurken uitmaakte omdat ze zeggen dat de vrije wil een illusie is. "Ik wil het publiek waarschuwen dat ze hen niet moeten geloven. Dat ze onverantwoord bezig zijn."

Dennett is een van de grote filosofen van deze tijd en een expert als het gaat om bewustzijn, vrije wil en kunstmatige intelligentie. Onder de vrije wil verstaat Dennett het vermogen van gezonde volwassenen om autonoom en doordacht beslissingen te kunnen nemen. De mens is niet de knecht van zijn brein, maar heeft wel degelijk controle over zijn daden en gedrag.

U vergelijkt de vrije wil wel eens met kleuren en euro's. Waarom?
"De vrije wil, euro's en kleuren maken deel uit van ons dagelijks leven, maar ze hebben geen duidelijke identiteit. Het zijn abstracties. Toch denk ik dat Swaab euro's niet als een illusie ziet, zelfs niet de euro's op de bank. En niemand haalt het in zijn hoofd Sony voor de rechter te dagen omdat ze kleurentelevisies verkopen terwijl kleuren eigenlijk volgens moderne wetenschappelijke inzichten niet bestaan. Of neem een belofte, een afspraak tussen twee zelfstandig denkende, vrije mensen. Waar is zoiets van gemaakt? Dat lokaliseer je niet in het brein."

De vrije wil is een sociale constructie.
"Ja, onder meer. En sociale constructies bestaan echt. Ze zijn zelfs vreselijk belangrijk. De staatsinrichting is erop gebaseerd, het strafrecht en ga maar door. De vrije wil is in bepaalde opzichten ook een biologisch fenomeen en onderdeel van ons evolutieproces. De mens is er steeds beter in geworden de gevolgen van zijn handelingen te doorzien en daar verantwoordelijkheid voor te nemen. Dat maakt ons vrij op een manier die andere dieren niet kennen."

In zijn boek schrijft Swaab dat je niet kunt kiezen om een lafaard te zijn of heteroseksueel.
"Dat is waar. Je kunt ook niet kiezen om een uil of een koe te zijn. Dat zie ik niet als een belangrijke beperking van de vrije wil. Kijk, absolute vrije wil bestaat niet. Niemand is een volkomen onbeschreven blad. Alleen al het feit dat ik menselijk ben, brengt beperkingen met zich mee. Maar er blijft genoeg ruimte over voor de vrije wil. Ons karakter ligt deels vast, maar ons gedrag niet. Wij kunnen onze daden evalueren en aanpassen."

Het vrijewildebat is al zo oud als de filosofie zelf. Aan de ene kant staan de deterministen die ervan uitgaan dat alles wordt bepaald door natuurwetten, met nul ruimte voor de vrije wil. Ook veel religies ontkennen de vrije wil. Dennett is een milde determinist en denkt dat er ruimte genoeg overblijft voor de vrije wil. Het actuele debat wordt aangevoerd door neurologen die op basis van modern hersenonderzoek concluderen dat we geen vrije wil hebben.

'Die hersenonderzoeken die vrije wil ontkennen: big deal. Wat zegt dat nou?'Beeld Merlijn Doomernik/Hollandse Hoogte

Vindt u het ongemakkelijk dat de neurowetenschap zich met het vrijewildebat bemoeit?
"Nee, ze bedrijven er alleen geen wetenschap mee. Ze doen aan filosofie en nog tamelijk slecht ook. Waar het echt om gaat, is dat wetenschappers als Swaab eerst een karikatuur maken van de vrije wil, alsof daarmee wordt bedoeld dat iedereen compleet vrij is te doen wat hij of zij wil.

"Slechts een handjevol filosofen die zich helemaal niets aan de wetenschap gelegen laten liggen, verdedigt de absolute, extreme vrije wil. De ironie is dat Swaab naar de foute filosofen luistert."

U vindt de uitspraken van Swaab en Lamme zelfs gevaarlijk.
"Ja. Het is gevaarlijk als je het verschil opgeeft tussen verantwoord en onverantwoord gedrag. Als je niet gelooft dat mensen in staat zijn morele en rationele beslissingen te nemen, wat dan? Dan kun je die competenties ook niet trainen. Dan heeft morele educatie geen zin meer. Waarom zouden ouders hun kleuters dan nog uitleggen wat het verschil is tussen goed en kwaad? Dat is toch niet wat we willen? We willen dat ouders de verantwoordelijkheid op zich nemen om verantwoordelijke mensen te maken van hun kinderen. Als je de vrije wil loslaat, heeft dat enorme consequenties, alleen al voor het strafrecht. Maar daarover doet Swaab zijn mond vrijwel niet open. En áls hij het doet, is hij niet consistent."

Dennett doelt op de uitspraak van Swaab dat het strafrecht uitsluitend van toepassing zou moeten zijn op mensen met een gezond brein. Mensen met ernstige psychiatrische problemen of een afwijkend (pedofielen)brein, kun je niet moreel verantwoordelijk stellen dan wel straffen voor hun gedrag. "Blijkbaar zijn gezonde mensen dus - ook in de optiek van Swaab - in staat morele en rationele afwegingen te maken waarop ze kunnen worden afgerekend. Dat is toch niet consistent?"

Het hersenonderzoek op basis waarvan neurowetenschappers de vrije wil ontkennen, is volgens Dennett slecht doordacht. Het gaat om experimenten waarbij met MRI-scans of elektroden in het brein wordt gekeken terwijl proefpersonen besluiten moeten nemen zoals: til ik mijn linker- of rechterhand op. Nog voordat proefpersonen zeggen dat ze tot een besluit zijn gekomen, is het hersengebied dat bewegingen voorbereidt en aanstuurt al in actie gekomen. De onderzoekers kunnen aan die hersenactiviteit voorspellen wat de proefpersoon gaat doen, met enkele honderden milliseconden in het vooruit.

"Big deal. Wat zegt dat nou? Op basis van zulke triviale en onnatuurlijke beslissingen kun je niets zeggen over de vrije wil in het dagelijkse leven. Het laat hooguit zien dat je gedrag kunt voorspellen aan de hand van breinactiviteit. Maar niet dat de vrije wil niet bestaat. Overigens heeft Benjamin Libet al in de jaren 80 met soortgelijke experimenten aangetoond dat proefpersonen een actie die in de hersenen wordt voorbereid alsnog kunnen stoppen. Kijk, als ik een briefje van 20 euro op straat leg, kan ik blindelings voorspellen dat jij het gaat oprapen. Maar stel - ik noem maar iets - dat je in het gezelschap bent van de koning. Dan kies je er waarschijnlijk voor die impuls te beheersen. Daar zijn de meeste mensen toe in staat hoor."

Hoe moet ik die enorme baard van u zien, in het kader van de vrije wil?
"Ik heb een baard vanaf 1967. Het was het teken dat ik tegen de oorlog in Vietnam was. Ik had ook nog lang haar, tot op mijn schouders. Ik zag eruit als een anti-oorlogsdemonstrant - en dat was ik ook. Nadat mijn kinderen waren geboren, vond ik het voor hen nogal ingrijpend om hem af te scheren. Ze kenden mij niet anders. En inmiddels was die baard mijn handelsmerk geworden, natuurlijk. U ziet: die baard is er gekomen en gebleven op grond van goede argumenten."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234