Interview

"De stad heeft een paradoxaal effect op mij"

Het Antwerpen van Dirk De Wachter

5 Dirk De Wachter is psychiater en hoogleraar verbonden aan het Universitair centrum van Kortenberg. Hij schreef 'Borderline Times'(2012)en 'Liefde. Een onmogelijk verlangen?'(2014). © Jonas Lampens

Het is met een zekere weemoed dat psychiater en auteur Dirk De Wachter (54) spreekt over de plekken in Antwerpen die de tand des tijds niet doorstonden sinds hij er als student ronddwaalde. Toen hij als tiener de Rupelstreek onvluchtte, was de stad voor hem de poort naar de wereld. Gelukkig staat de deur naar Parijs altijd op een kier.

"Wat kan de wereld ontaarden", verzucht psychiater Dirk De Wachter ongelovig terwijl hij het interieur van Café Impérial in het Paleis op de Meir monstert. Het is twintig jaar geleden dat hij hier nog geweest is. De beduimelde spiegels, afgebladderde muren en gescheurde gordijnen van het vroegere ICC (Internationaal Cultureel Centrum, de voorloper van het MUHKA, NDM) hebben plaatsgemaakt voor perfect gedekte tafels rond een gerestaureerde schoorsteenmantel. "Afgelikt", hij spuwt het woord uit. "Het ICC was vroeger de place to be van de anticultuur, waar ik in aanraking kwam met hedendaagse kunst. Het was vuil, versleten, maar veel mooier dan nu. Toen de Wide White Space Gallery op het zuid in 1976 zijn deuren sloot, verschoof het brandpunt van de hedendaagse kunst naar hier. Het ICC is even de belangrijkste plaats van de moderne kunst ter wereld geweest."

5 © Jonas Lampens

Was dat je eerste kennismaking met de stad?
"Nee, als jongen kwam ik op woensdag al met mijn moeder naar Antwerpen. In de Grand Bazar, waar nu het Hilton is, vergaapte ik me aan de speelgoedautootjes en dook ik in de strips, terwijl mijn moeder boodschappen deed. Toen ik dat ontgroeid was, liep ik binnen bij De Slegte en in galerieën die je gratis kon bezichtigen. Ik ben in de eerste plaats in de hedendaagse kunst gerold omdat het gratis was. Zo heb ik ook het ICC ontdekt, waarvan de deuren altijd open stonden en ik tentoonstellingen op het spoor kwam waar ik niks van begreep maar die mij uitermate boeiden.

Achteraf heb ik geleerd dat het niet de bedoeling is dat je die kunst begrijpt, maar dat je die over je heen moet laten komen. Ik kwam uit Boom, in Antwerpen ging er een wereld voor me open. Ook objectief, want wat Flor Bex (bezieler en directeur van het ICC, NDM) hier deed in de jaren zeventig was wereldklasse. Hier zijn mensen geweest die de top van de performancekunst hebben uitgemaakt, van Laurie Anderson tot James Lee Byars, figuren die nu klinkende namen zijn."  

Verloedering

Share

Gelukkig is Antwerpen niet te groot. Het contrast tussen arm en rijk is hier minder schrijnend

Het treft je zichtbaar dat heel wat plekken de tand des tijds niet doorstaan.  
"Ik laat er geen traan voor, maar het is toch met een zekere weemoed dat ik veel plekken zie verdwijnen. Neem nu café De Volle Maan, waar ik als student vaker zat dan in de auditoria. Nu zit op die plaats, tussen de Suikerrui en de Handschoenmarkt, een soort pizzeria (Da Giovanni, NDM), zie de verloedering van de wereld. Een ander café waar ik een bijzondere herinnering aan bewaar, is De Welkom, daar heb ik mijn vrouw leren kennen. Of Gard Civic, destijds dé jazzclub op de Stadswaag. De top van de wereldjazz speelde daar en omdat de drank er zo duur was, smokkelde ik een zakfles gevuld met whisky binnen. Twee dingen vallen me daarbij op. Ten eerste die waar ik boeken over schrijf, dat de wereld wel heel snel voorbijgaat. Het tweede is dat ik ouder word. Alle cafés, cinema's, theaters die verbonden zijn met mijn vroegste herinneringen aan de stad, zijn allemaal weg."  

5 © Jonas Lampens

In je vrije tijd verzamel je schoonheid, van de muziek van Bach over werk van Michel Houellebecq tot moderne kunst. Wat maakt dat je je zo aangetrokken voelde tot het ICC?  
"Voorbijgangers liepen van het station over de Meir naar de Grand Bazar en keken   nauwelijks op, en al zeker niet naar deze   afgebladderde plek. Schoonheid die niet vanzelfsprekend is, daar voel ik me toe aangetrokken. Het Paleis op de Meir is nu een chic spel, maar nu interesseert het me ook veel minder. Het is mainstream geworden. Het Zuiderpershuis was nog zo'n plek, toen daar in die leegstaande industriële panden iets begon te groeien. Of de KNS (nu de Bourla, NDM), die lang heeft leeggestaan en waar ze iets van hebben gemaakt. Toevallig van je paard gebliksemd worden door schoonheid, dat vind ik nog altijd het mooiste wat er bestaat. Ik bestel elk jaar kaarten voor de Mattheuspassie van Bach en nog steeds raak ik erdoor vervoerd van schoonheid, maar intussen draagt het ook een zekere voorspelbaarheid in zich.

Mijn vrouw en ik hebben in New York het geluk gehad de première van de muziek van Marcel Duchamp te kunnen bijwonen, in het depot van de Yellow Cabs. Dat gaf mij hetzelfde gevoel als toen ik als tiener het ICC binnenstapte. In het publiek zaten wat kwieten, oudere, plastisch gechirurgeerde dames van wie ik vermoed dat ze minaressen van Duchamp himself geweest zijn. Dat onverwachte, crazy-achtige, is met niets te vergelijken."

Share

Van je paard gebliksemd worden door schoonheid, dat vind ik nog altijd het mooiste wat er bestaat

Je pleit in je boeken en via je werk tegen de vereenzamende maatschappij. Hoe draagt de stad daartoe bij?  
"Park Spoor Noord vind ik een wonderlijk geslaagd project, net als Tutti Fratelli van Reinhilde Decleir. Zij tonen hoe cultuur over de sociale lagen heen iets kan betekenen. Verder koester ik bewondering voor de aanpak van De Vinken, waar kwetsbare mensen creatief kunnen werken."  

5 © Jonas Lampens
Share

De essentie van mijn bestaan zit bij mijn vrouw en kinderen, bij mijn kleine, private wereld zoals we die allemaal hebben

Als student liep je stage in Parijs, de stad waar je nog steeds aan verknocht bent. Hoe kijk je dan naar Antwerpen?  
"Dit is geen wereldstad, eerder een provinciestad. En toch was er in deze kleine kruimel met het ICC en de Wide White Space Gallery een glimp van wereldklasse op te vangen. Ik behoed mij ervoor pretentieus neer te kijken op deze stad. Mijn vrouw en ik, we zijn stadsmensen. Antwerpen is mijn thuisbasis, waar het leven in zijn rustige, voorspelbare gewonigheid kan zijn. Dat was anders toen ik uit de Rupelstreek kwam. Toen was Antwerpen mijn spannende toegang tot de wereld, waar ik de kunst en de cafés leerde kennen.

Ik woon hier graag omdat in België op gebied van kunst, film, theater en muziek meer te doen is dan waar ook. Elke avond kan je kiezen tussen tientallen concerten en theatervoorstellingen. Het aanbod dat je hier hebt, kan je bijna vergelijken met dat van het veel grotere Parijs. Dat Antwerpen kleiner is, heeft ook voordelen. Het maakt de stad menselijker. In Parijs of New York kan je goed leven als je veel geld hebt, anders kunnen die steden zeer hard zijn. Een stad als Antwerpen en een land als België hebben op dat vlak minder contrasten. Thomas Piketty (Franse econoom, schreef Kapitaal in de 21ste eeuw, NDM) schrijft over de verrijking van de rijken en de verarming van de armen en hij zal wel gelijk hebben, maar hier is dat schrijnende contrast net iets menselijker."

Zie je je nog verhuizen naar Parijs?
 
"Als ik met pensioen ben en het kan, dan verhuizen we naar Parijs. Dat zou toch een stap zijn, van de Rupelstreek naar Antwerpen om vervolgens neer te strijken in de grootstad Parijs, waar je echt in kan verdwijnen. Mijn vrouw en ik zoeken altijd   steden op, Stockholm, Berlijn, Chicago.  In de drukte van een stad kom ik tot rust. Zoals amfetamines mensen met ADHD rustig maken, zo'n paradoxaal effect oefent de stad op mij uit."

5 © Jonas Lampens

Heroïsche illusie

Share

In de drukte van een stad kom ik tot rust. Zoals amfetamines mensen met ADHD rustig maken, zo'n paradoxaal effect oefent de stad op mij uit

Meer nog dan je collega's ben je als psychiater sociaal geëngageerd. Heb je die sociale blik te danken aan je jeugd in Boom?  
"Ik kom uit een sociaal gedepriveerde streek, waar werkloosheid en tristesse heersten nadat de baksteenindustrie was uitgedoofd. Die sfeer zag ik ook in het landschap, in de kleiputten die gaten in het landschap trokken. Toen ik opgroeide, hing die Daensachtige sfeer er nog, dat speelde mee in hoe ik in het leven kwam te staan. Op mijn 16de las ik De Avonden van Gerard Reve, ik stond ervan versteld dat ik in het hoofd van een mens terechtkwam. Toen wist ik: dat wil ik later ook. Die toegangspoort vind ik zo bijzonder. Kijk eens om je heen naar al die deftige mensen die hier zitten. Komen ze bij mij op consultatie, dan zie ik miserie, ellende. Het verschil met een sociaal restaurant is niet zo groot."  

In je boeken steek je je bewondering voor kunstenaars en schrijvers niet onder stoelen of banken. Heb je ooit zelf gedroomd van zo'n carrière?  
"Ik ondervond dat ik niet genoeg talent had om gitarist of schilder te worden. Dan kan je twee dingen doen: verbitterd zijn, wat me geen goed idee leek. Of verwonderd zijn, kijken naar de schoonheid, bewondering voelen. Een mens moet zijn plaats kennen."  

Vijftien jaar geleden stond je door een beroerte oog in oog met de dood.   
"Dat heeft me niet veranderd, maar het heeft alles wat scherper gesteld. Zoals mijn leven nu gaat: I live my dream. Deze kleine mens uit dat godvergeten dorp dwaalt rond in Antwerpen en kan in New York de muziek van Duchamp meepikken. Wat zou ik meer mogen wensen? Tegelijkertijd blijf ik de onrechtvaardigheid van de wereld zien. Het geluk dat mij te beurt valt, overkomt heel wat mensen niet. Dat is onrechtvaardig. Daar wil ik voor blijven ijveren, zonder te vervallen in een zelfgenoegzame ikkigheid waarin ik mezelf opblaas tot een heroïsche illusie. De essentie van mijn bestaan zit bij mijn vrouw en kinderen, bij mijn kleine, private wereld zoals we die allemaal hebben. Oneindig veel essentiëler dan mijn gebeuzel in de media."    

Waar relaxt Dirk De Wachter?

AMUZ
"Mijn vrouw en ik wonen vlak bij deSingel, we pikken er regelmatig een voorstelling mee. Ook door het aanbod van muziekcentrum AMUZ in de voormalige Sint-Augustinuskerk laten we ons graag verrassen."   Kammenstraat 81, Antwerpen, www.amuz.be

Cartoon's  
"Een bioscoopbegrip dat, zoals zoveel plekken uit mijn jeugd en studententijd, dreigde te verdwijnen, maar enkele maanden geleden op wonderbaarlijke wijze herrezen is. Het interieur werd opgefrist, maar de authentieke sfeer snuif je er nog steeds op.'" 
Kaasstraat 4, Antwerpen, www.cinemacartoons.be

Witzli Poetzli  
"Laatst zat ik hier met mijn vrouw. We hadden het gevoel dat we even goed in Parijshadden kunnen zitten. Een café waar tijd en plaats van geen tel lijken."  
Blauwmoezelstraat 8, Antwerpen, op Facebook.

Life is Art 
"Galerie en bistro, waar Alec kookt. Dit is misschien de plaats waar de authenticiteit waar ik zo melancholisch naar kan verwijzen nog het meest gevonden kan worden." 
Sint-Jorispoort 20, Antwerpen, www.lifeisart.be

Galerie De Zwarte Panter  
"Deze galerie is al jaren een trekpleister voor beeldend kunstenaars, muzikanten, schrijvers en kunstliefhebbers. Nog tot 18 januari loopt er een tentoonstelling van schilder Hugo Heyrman, wiens werk ik volg van toen hij in de Wide White Space en het ICC exposeerde. In zijn werk maakt hij het buitengewone in het 'gewone zichtbaar."   Hoogstraat 70-72-74, Antwerpen, www.dezwartepanter.com

nieuws

cult

zine