De toogfilosoof

Schichten van inzichten dankzij Hegel

Denkers voor dagelijks gebruik

2 Freddy Mortier. © BELGA

TWINTIG GENIALE DENKERS. Van Socrates tot Freud: 20 weken lang vindt u bij de zaterdagkrant een boekje over een befaamde filosoof. Maar wat kunnen we anno 2016 nog opsteken van die 'denker van de week'? Dit weekend: Freddy Mortier over Hegel.

2 © rv

Freddy Mortier

• Geboren in Sint-Amandsberg, op 22 maart 1958
• Hoogleraar ethiek (UGent)
• 2004-2012: decaan van de faculteit Letteren en Wijsbegeerte
• Sinds 1 oktober 2013 vicerector van Universiteit Gent
• Voorzitter raad van bestuur van GO!-scholengroep Panta Rhei (Gent)
• Woont in Gent, heeft drie kinderen

Er zijn gevallen, schreef Thomas Mann, waar je echt alles wat er tegen in te brengen valt, moet toegeven, maar er aan het eind toch iets overweldigends overblijft.

Die uitspraak had over Hegel kunnen gaan - een gigant-denker, maar dan één die zich vaak beweegt aan de verkeerde kant van de scheidslijn tussen Tiefsinn en Unsinn. Maar scheur alle abracadabra uit zijn werk, en je houdt toch nog iets overweldigends over.

Hegels grondgedachte is dat alles dynamisch is en zich ontwikkelt volgens een 'dialectiek' die het geheel samenhoudt. Spanningen, tegenstellingen en contradicties bepalen de gang van zaken. Storingen zijn interessanter dan evenwichten. Het komt erop aan de voor een spel relevante tegenstellingen te vatten en na te gaan hoe die de dynamiek van het geheel bepalen. Filosofie geeft die dialectische beweging weer in mensentaal. Die taal blijkt een behoorlijk weerbarstig dialect te zijn.

Voor je Hegel begrijpt, is het zwoegen. Wat win je erbij? Rechtstreekse toegang tot wellicht de meest invloedrijke filosoof uit de 19de en 20ste eeuw. Hoe doe je dat best? Door eerst een verhelderende inleiding te lezen, en die is meestal in het Engels geschreven (Singer, Taylor, Wood, Beiser). De filosofische chic vraagt dat je die als 'reductionistisch' beschouwt, maar je wint wel aan inzicht wat je verliest aan zogenaamde diepgang.

Probeer dan Hegel te 'vertalen'. Als hij schrijft dat de zoon in contradictie is met de vader of dat de bloem de weerlegging is van de knop, moet je er niet meteen van uitgaan dat hij nonsens aan het verzinnen is. Soms is dat wel zo, zoals in deze voorbeelden, maar vaak niet.

Als het gaat over menselijke in plaats van natuurlijke verschijnselen, is zijn invalshoek gewoonlijk zinvol. Wat je dan krijgt, zijn bliksemschichten van diepe inzichten. Zo probeerde Hegel de dynamiek van zijn bewogen revolutietijd te vatten. De eerste Franse Republiek, bijvoorbeeld, met haar nadruk op de ene ondeelbare staat, moest wel leiden tot terreur en vernietiging van de vrijheid. Die republiek berustte immers op een conceptuele fout: mensen zijn niet alleen staatsburger, ze zijn ook ondernemer, grondbezitter, arbeider - leden van groepen met uiteenlopende belangen. Die reële tegenstellingen negeren in naam van een abstracte opvatting van vrijheid, loopt uit op uiteindelijk onhoudbaar geweld.

Het daaropvolgende politieke regime huldigt een meer realistische opvatting van politieke vrijheid, één die de realiteit van economische tegenstellingen erkent.

Share

Scheur alle abracadabra uit Hegels werk, en je houdt toch nog iets overweldigends over

Maatschappijen leren dus volgens Hegel uit hun experimenten. Zij doen de ervaring op van de onaangepastheid van hun projecten aan de werkelijkheid en sturen die bij in de richting van anders en vaak beter. Niet dat de verzoening van de tegenstellingen gegarandeerd is. Zo dacht Hegel dat er een onophefbare contradictie zou blijven bestaan tussen de terechte claims van armen en de even gegronde principes van de moderne economie.

Ik ben zelf een hegeliaan, in die zin dat ik ervan uitga dat alles zowel een stukje waarheid als een beperking in zich draagt, en de waarheid in het overkoepelende geheel ligt. Wil je maatschappijen begrijpen, ga er dan van uit dat de centrale tegenstellingen rond macht draaien. Kijk waar de meester zich situeert, en waar de verdrukte, en hoe die twee elkaar bepalen.

Er is niet zoiets als het grote gelijk van het verlichte Westen tegenover de dwaling van de moslimfundamentalisten: zonder het imperialisme van de ene zijde, is de fundamentalistische razernij van de andere zijde ondenkbaar. Er zit een stukje waarheid in die razernij en een stukje vals perspectief in onze liberale superioriteit.

Pas als je dat inziet, kun je problemen misschien beginnen oplossen, als ze al oplosbaar zijn.

Volgende week: Anna Luyten over Immanuel Kant

Georg Wilhelm Friedrich Hegel

• Op 27 augustus 1770 stapte de Duitse idealist Georg Wilhelm Friedrich Hegel te Stuttgart in het leven. Zijn naasten noemden hem gewoon Wilhelm. Zijn moeder Maria Magdalena leerde hem Latijnse verbuigingen voor hij vijf was.
• De leergierige Hegel ging filosofie en klassieke talen studeren in Tu¿bingen. Vader hoopte dat hij geestelijke zou worden, maar het protestantse seminarie waar Hegel les kreeg, was hem te bekrompen.
• Toen vader overleed in 1799, kon Hegel teren op een kleine erfenis om zijn filosofie uit te denken. Aan de universiteit werkte hij als onbezoldigd lesgever.
• In 1806 legde Hegel de laatste hand aan zijn boek Pha¿nomenologie des Geistes toen Napoleon vlak bij Jena slaags raakte met Pruisische troepen. 'Onmogelijk hem niet te bewonderen', schreef Hegel over de Franse keizer.
• Naast zijn eerste boek leverde het jaar 1807 hem ook een zoon op bij zijn (getrouwde) huisba- zin, Georg Ludwig Fischer. In Pha¿nomenologie des Geistes introduceerde Hegel zijn beroemde dialectiek. Hij had het over een nieuwe, ongeziene manier van denken.
• Heel even werkte Hegel als redacteur van deBamberger Zeitung. Zijn zoon en diens moeder bleven in Jena. Vanaf 1808 was hij school- hoofd in Neurenberg.
• Hegel trouwde in 1811 met Marie von Tucher, de dochter van een senator. Het huwelijk maakte zijn zus Christiane van streek. Een dochtertje stierf jong, Karl en Immanuel overleefden hun kindertijd. Bastaardzoon Ludwig Fischer zou zich als tienjarige bij het gezin voegen.
• Intellectuele roem verwierf Hegel met zijn Enzyklopa¿die der philosophischen Wissenschaften (1817).
• Hegel was toen professor in Heidelberg, een jaar later zou hij rector worden aan de universiteit van Berlijn.
• In 1831 waarde cholera door Europa en op 14 november bezweek Hegel eraan. Dat Ludwig Fischer kort tevoren was omgekomen in dienst van het Nederlandse leger zou hij nooit weten, net zoals hij ook nooit zou weten dat zijn zus zichzelf drie maanden later zou verdrinken.

Dossier Boeken
Dossier Boeken

Lees alle artikels
Dossier De Toogfilosoof
Dossier De Toogfilosoof

Twintig geniale denkers. Van Socrates tot Freud: 20 weken lang vindt u bij de zaterdagkrant een boekje (4,90 euro extra) over een befaamde filosoof. Die 'denker van de week' krijgt steevast een duwtje in de rug van een bekende aanbidder.

Lees alle artikels

cult

zine