Lam Gods

Hoe 'De rechtvaardige rechters' blijven fascineren: "Dat ding moet gewoon terug"

2 De buitenluiken van het "Lam Gods" zijn sinds woensdagmiddag weer in de Gentse Sint-Baafskathedraal. ©BELGA

De zoektocht naar 'De rechtvaardige rechters', het paneel van het Lam Gods dat in 1934 gestolen is, spreekt over heel de wereld tot de verbeelding, dat leert een kleine rondvraag. Een Amerikaanse thrillerauteur wijdt er nu een boek aan, speurders hun tijd, en criminele bendes proberen er geld uit te slaan.  

Het 'Lam Gods', geschilderd in 1432 door de broers Hubert en Jan Van Eyck, is sinds deze week weer te zien in de Gentse Sint-Baafskathedraal. Althans de buitenluiken ervan. Tegen 2020 zouden ook de binnenluiken gerestaureerd en weer terug moeten zijn.

Als je de waarde van een kunstwerk kan meten aan het aantal keer dat het geroofd is, dan is het 'Lam Gods' zowat het meest waardevolle schilderij ter wereld. Franse troepen, brachten het in 1794 naar het Louvre, de Duitsers haalden het tijdens de Eerste Wereldoorlog naar Berlijn en Hitler wilde het in Tweede Wereldoorlog centraal stellen in zijn megalomaan Führermuseum. Het museumproject, in het Oostenrijkse Linz, moest een overzicht bieden van de Europese kunstgeschiedenis, maar is nooit gerealiseerd.

Het 'Lam Gods' werd toen teruggehaald door de befaamde "Monuments Men". De film, die twee jaar geleden gemaakt is over deze Amerikaanse kunstcommando’s, begint dan ook in de Sint-Baafskathedraal in Gent.

"De rechtvaardige rechters" is het paneel linksonder aan de binnenkant van het "Lam Gods". ©kos

Maar tijdens de Tweede Wereldoorlog waren 'De rechtvaardige rechters' al weg. Het paneel verdween op 11 april van het jaar 1934 en de zoektocht ernaar leest van in het begin als een onderhoudende politieroman. Commissaris Antoine Luysterborghs van de Gentse politie haastte zich de dag nadien voorbij een menigte in de Sint-Baafskathedraal, op weg naar een kaaswinkel. Dat er twee panelen van het 'Lam Gods' ontbraken, was hem niet opgevallen. En de overval in de kaaswinkel moest eerst onderzocht. Later werd paneel met Johannes De Doper door een onbekende wel teruggebracht, maar 'De rechtvaardige rechters' bleven spoorloos.

Het Gentse Parket heeft de zaak echter nog steeds niet gesloten. Vorig jaar nog deed de politie een huiszoeking bij een Gentse familie, maar die liep op niets uit. Caroline Dewitte, de magistraat die de 82 jaar oude zaak opvolgt, vertelt dat er nog altijd tips binnenlopen over de diefstal. Vorig jaar zo’n vijftien, zegt ze. “Ik ben al meer dan tien jaar met de zaak bezig en hoop dat ze nog opgelost wordt. Als we een tip binnenkrijgen, nemen we die altijd ernstig.” Op de vraag of het niet beter is om deze zaak te sluiten en het dossier zelf naar een museum over te brengen, reageert ze categoriek. “Deze zaak mag nooit gesloten worden.”

Vindersloon

Ook buitenlandse detectives zijn 'De rechtvaardige rechters' niet uit het oog verloren. Een van die experts is de Nederlander Arthur Brand. In kranten van onze noorderburen wordt hij soms de “James Bond van de kunstwereld” genoemd, omdat hij al een aantal belangwekkende kunstzaken heeft opgelost. Deze zomer spoorde hij 'Adolescence' (1941) op van Salvador Dalí. Een werk dat in 2009 gestolen was uit het Nederlandse Sheringa Museum.

“Ik ben al een aantal jaar met ‘De rechtvaardige rechters’ bezig”, zegt hij aan de telefoon, terwijl hij hoorbaar van een sigaretje trekt. “In de voorbije vijf jaar heb ik een keer een tip gekregen die leidde naar een Franse criminele organisatie, maar het contact tussen mij en de bende doofde later uit.”

“Twee keer kreeg ik van misdaadbendes ook foto’s die zogezegd van het paneel waren. Ze claimden dat zij de echte ‘Rechtvaardige rechters’ in hun bezit hadden en wilden dat ik zou onderhandelen over de teruggave. Zij vroegen natuurlijk een soort van ‘vindersloon’, maar noemden geen specifiek bedrag. Omdat ik minieme verschillen ontdekte tussen de foto’s en afbeeldingen die van ‘De rechtvaardige rechters’ bekend zijn, weet ik dat ze niet authentiek waren. Het kan hierbij gaan om vervalsingen of om kopieën uit de tijd van Van Eyck.”

Brand is er wel van overtuigd dat het paneel nog bestaat en denkt dat de gouden tipgever slechts over de streep moet gehaald worden. Desnoods met een fikse beloning, zegt hij. “Dat ding moet gewoon terug.”

Share

'Dat is dan weer een piste die we definitief kunnen uitsluiten'

Noah Charney, Amerikaanse kunsthistoricus en schrijver

Behalve professionele experts heeft ook een klein leger aan amateurspeurders zich over de kunstroof gebogen. De zoektocht heeft door de jaren heen bijgevolg een veelvoud aan theorieën opgeleverd. De ene al vreemder dan de andere. Een van de meest bizarre is dat het huidige paneel van 'De rechtvaardige rechters' het origineel bevat. Dat zou dan bij de reproductie overschilderd zijn.

“Door onderzoek weten we nu dat dat niet klopt”, zegt de Amerikaanse professor en schrijver Noah Charney. “Dat is belangrijk, want dat is dan weer een piste die we definitief kunnen uitsluiten.” Charney publiceerde vijf jaar geleden 'Het Lam Gods. 's Werelds meest begeerde meesterwerk', een boek dat in de Lage Landen een bestseller werd.

Thriller

Of het paneel nu ooit weer boven water komt, of niet, de diefstal heeft alleszins stof opgeleverd voor spannende verhalen. De Amerikaanse thrillerauteur Steve Berry, wiens boeken ook in het Nederlands vertaald zijn – denk maar aan 'Het koningsbedrog' of 'De Lincoln mythe' - werkt nu aan een thriller met de panelen van Van Eyck als onderwerp.

“In augustus was ik nog in Gent en Brugge om onderzoek te doen voor mijn boek”, zegt Berry met een licht Zuiders accent. “Het verhaal zal gesitueerd zijn in de moderne tijd, maar wel zoveel mogelijk de geschiedenis van het werk meedragen. Uiteraard komt de roof van ‘De rechtvaardige rechters’ daarbij uitgebreid aan bod.”

Berry wil eerst nog meer de symboliek van het schilderij bestuderen voor hij echt aan het schrijven gaat. Tegen 2019 of 2020 hoopt hij zijn boek wel klaar te hebben. “Het ‘Lam Gods’ is het meest gestolen schilderij ter wereld”, vertelt hij nog. “Dat moet gewoon een fascinerende thriller opleveren.”

nieuws

zine