expo

Historicus: 'Rubens is geboren in Antwerpen'

1 © UNKNOWN

De Vlaamse barokschilder Pieter Paul Rubens zou niet in 1577 in het Duitse Siegen zijn geboren, maar in 1576 in Antwerpen. Dat is een van de ophefmakende nieuwe stellingen die te lezen staan in het zopas verschenen 20ste deel van het Nationaal Biografisch Woordenboek.

 Meerdere rechtstreekse bronnen spreken tegen dat de schilder in Duitsland geboren zou zijn  

Tot nu toe werd voetstoots aangenomen dat Rubens geboren werd in de Duitse stad Siegen, tussen Keulen en Kassel, op 28 juni 1577. Zijn moeder en vader, overtuigde protestanten, waren uit Antwerpen naar Keulen weggevlucht voor de toenemende Spaanse, katholieke repressie. Op het moment van de geboorte van Rubens zat zijn vader opgesloten in Siegen wegens overspel met Anna van Saksen, de tweede vrouw van Willem Van Oranje.

"De geboorteplaats en -datum van Peter Paul Rubens is gesteund op één apocriefe bron: een ets, gepubliceerd door Jan Meyssens in 1649", zegt historicus Hans Rombaut, die archiefonderzoek deed om de hypothesen die door Rutger Tijs geformuleerd waren, te onderbouwen. "Er zijn verschillende rechtstreekse bronnen die die geboorteplaats en -datum tegenspreken", gaat Rombaut voort.

Zo is er het grafschrift van Rubens in de Sint-Jacobskerk in Antwerpen. Die tekst werd opgesteld kort na het overlijden van Rubens op 30 mei 1640 door Caspar Gevaertius. "Een contemporaine en gezagvolle bron. Gevaertius geeft aan dat Rubens 64 was toen hij overleed." Er is interpretatie mogelijk: was hij al 64 toen hij overleed of was hij 'op z'n 64ste'? "Hoe dan ook moet hij geboren zijn tussen 31 mei 1575 en 31 december 1576, later kan niet", zegt Rombaut, die het interval verder verfijnt aan de hand van twee andere documenten.

Er is een tekst van 10 december 1596 waarin moeder Maria Pijpelinckx verklaart dat haar zoon Pieter Paul dan 20 jaar is. Dit houdt in dat hij moet geboren zijn vóór 10 december 1576. En er is een notariële oorkonde waarin Rubens op 28 augustus 1618 zelf onder ede verklaart dat hij op dat moment 41 jaar oud is. Dit houdt in dat hij moet geboren zijn na 28 augustus 1576.

Uit een aantal notariële akten in verband met renten en een erfenis maakt Rombaut voorts op dat de (hoog)zwangere Maria Pijpelinckx zich in Antwerpen bevindt op 13 juli 1576 en zeker in de stad blijft tot in de loop van oktober. "Rubens is dus vermoedelijk geboren tussen 29 augustus en 9 december 1576", zegt Rombaut.

Een niet onbelangrijk detail: Maria Pijpelinckx maakte tussen 26 april en 13 juni 1577 een korte reis naar de Nederlanden. Als Rubens op 28 juni 1577 in Siegen zou zijn geboren, dan was zij in die periode hoogzwanger. Vreemd dat een vrouw dan in haar eentje nog dergelijke reis zou maken.

Door Antwerpen aan te houden als geboorteplaats van Rubens kan ook verklaard worden waarom hij nooit het poorterschap van de stad heeft moeten aanvragen. Dat poorterschap was nochtans een vereiste om meester te worden van het Sint-Lucasgilde, tenminste als men 'nering deed'. Voor Rubens was dat het geval toen hij 1598 toetrad tot het gilde.

Adellijke connecties
Het lemma 'Rubens' in het Nationaal Biografisch Woordenboek bevat nog nieuwe elementen. "De twee plaatsen waar Rubens als page zou hebben gediend, zijn het hof van Schorisse in Oudenaarde en het hof van Schorisse zelf. Beide zijn onmogelijk", stelt Rombaut. "Het eerste kreeg pas gestalte na 1600, het tweede was omstreeks 1590 totaal in verval."

Door het onderzoek van de vriendschapsbanden van de familie Rubens komt Rombaut tot de hypothese dat het pageschap van Rubens omstreeks 1590-'91 bij de familie Ligne de Lalaing in Beloeil verliep. Volgens Rombaut heeft Rubens daar de dertien jaar oudere Lamoraal de Ligne leren kennen, die later ridder in de orde van het Gulden Vlies en prins van het Heilig Roomse Rijk werd. Door deze adellijke connecties kon Rubens nog voor zijn vertrek naar Italië in 1600 al genieten van bescherming door de aartshertogen Albrecht en Isabella, die hem introduceerden bij Gonzaga, de hertog van Mantua.

Kunsthistorica Katlijne Van der Stighelen, hoogleraar aan de KU Leuven, noemt de nieuwe bevindingen "op zijn minst waardevol." "Bij beide hypothesen gaat het om zogeheten circumstantial evidence. Ik vind in elk geval de nieuwe geboorteplaats en -datum even geloofwaardig als wat we tot nu toe hebben aangenomen. Vergeet niet dat Nils Büttner zich in zijn kritische Rubensstudie van 2007 ook vragen stelde bij Siegen en 1577. De tweede hypothese over het pageschap in Beloeil vind ik minder overtuigend, maar dat neemt niet weg dat Hans Rombaut ook daar interessante elementen aandraagt. Het is goed dat hij zo het fundamenteel historisch onderzoek naar Rubens weer aanzwengelt. Dat is na het eind van de 19de eeuw niet meer gebeurd."


Het Nationaal Biografisch Woordenboek is een uitgave van de Koninklijke Vlaamse Academie.

www.viges.be

nieuws

cult

zine