De Toogfilosoof

Blij leven dankzij Spinoza

De toogfilosoof | Denkers voor dagelijks gebruik

2 Tinneke Beekman. © kos

TWINTIG GENIALE DENKERS. Van Socrates tot Freud: 20 weken lang vindt u bij de zaterdagkrant een boekje over een befaamde filosoof. Maar wat kunnen we anno 2016 nog opsteken van die 'denker van de week'? Vandaag: Tinneke Beeckman over Spinoza

2 © null

De zeventiende-eeuwse denker Spinoza (1632-1677) lijkt meer voor ons te schrijven dan voor zijn tijdgenoten: zijn ideeën over naturalisme, ethiek en democratie zijn heel modern. Sinds ik Spinoza begon te lezen, lijkt het alsof ik de wereld toch anders bekijk. Wat is dan zijn charme? Hij vindt de rede ontwikkelen enorm belangrijk, maar beseft tegelijkertijd hoe emotioneel mensen zijn. Hij is een realist, die de wereld wil beschrijven zoals die is, maar altijd het beste uit de mens wil halen. Zijn filosofie is een fantastisch antidotum voor wanhoop, angst en onmacht.

Spinoza was een naturalist: hoewel hij geen evolutietheorie ontwierp, anticipeerde hij wel op het darwinistische schandaal, dat de mens evenmin het hoogtepunt als het centrum is van de schepping. De natuur heeft geen doel, alleen oorzaken. Zo heeft een vogel geen vleugels om te vliegen, een vogel met vleugels kan vliegen. Om iets te begrijpen, is het cruciaal altijd op zoek te gaan naar de oorzaken, en elke vooronderstelling over een plan of doel los te laten. Maar mensen projecteren vaak hun eigen plannen op de wereld. Ze bedenken begrippen als zonde, verlossing, of schuld. Die getuigen echter alleen van onwetendheid over de natuur en de ware aard van God. Beloning en straf komen alleen in deze wereld voor, hier en nu. En God is niet anders dan de eeuwige en oneindige scheppende natuur, waarvan de mens deel uitmaakt. In zijn Ethica ontwerpt hij een plan waarmee elke mens zijn weg naar geluk en vrijheid kan ontdekken.

Share

Spinoza viseert vaak de religieuze fanatici die droeve passies gebruiken om hun greep op anderen te vergroten

Aan Spinoza's confronterende psychologische inzichten heb ik op moeilijke momenten heel veel. Hij toont hoe onwetend we zijn over onze eigen motieven; hoe onze oordelen over anderen beïnvloed worden door onze eigen herinneringen en ervaringen; waarom we een foute keuze maken, terwijl we pertinent weten dat er een wijzere optie is. Spinoza's Ethica biedt een heel praktische en moderne manier om met onze gevoelens om te gaan, zodat we zo 'blij' mogelijk leven, zonder droeve passies, zoals schaamte, schuld, medelijden, berouw, jaloezie of ressentiment. Die gelukzaligheid kunnen we bereiken door de rede, die ons helpt om onszelf te begrijpen.

Het effect van Spinoza's denken is levensbevestigend. Uit zijn naturalisme volgt dat elk wezen tracht te blijven bestaan. Maar voor de mens is leven meer dan overleven. Het komt erop aan dat iedereen zich in vrijheid ontplooit: in een vrije samenleving bloeien de kunsten, de wetenschappen en de handel. Een democratisch bestuur leidt tot 'vroomheid': iedere burger handelt te goeder trouw, zonder haat, geweld of bedrog. Bij de democratie hoort een radicale vrijheid van denken, waarbij alleen tot haat of geweld aanzetten en laster verboden zijn. Spinoza wou dat iedere mens de vrijheid kreeg om zijn rede te gebruiken, te twijfelen, van gedachte te veranderen en op zoek te gaan naar waarheid, los van beperkende, theologische denkkaders.

In zijn geschriften viseert Spinoza vaak de religieuze fanatici, die hun geloof aan anderen willen opdringen. Zij interpreteren de goddelijke boodschap als een strijdmiddel voor politieke macht. En ze gebruiken droeve passies om hun greep op anderen te vergroten, waarbij ze wraak- of haatgevoelens en angst voor uitsluiting, of straf niet schuwen.

Spinoza is een realist, die zonder utopisch verlangen naar de wereld kijkt. Maar zijn werk ademt het verlangen om te werken aan een betere wereld, waarin ieder het beste uit zichzelf kan halen.

Volgende week: Freddy Mortier over Hegel

Biografie Spinoza

- De ouders van Spinoza waren sefardische joden, gevlucht uit Portugal. Toen hij op 24 november 1632 ter wereld kwam in Amsterdam, gaven ze hem terstond drie namen: Baruch in het Hebreeuws, Benedictus in het Latijn en Benedito in het Portugees. Zijn roepnaam? Bento.

- Spinoza was een ijverige leerling, maar op zijn zeventiende ging hij meehelpen in vaders bedrijf. Snel ging hij zelf handeldrijven: Spinoza verkocht tropisch fruit vanuit een kraampje.

- Als twintiger werd Spinoza berispt omdat hij als lesgever de accuraatheid van de Bijbel in vraag stelde. Hij was toen al in het bezit van het boek Prae-Adamitae, waarin Isaac La Peyrère stelde dat er mensen waren vóór Adam en Eva.

- Op 27 juli 1656 excommuniceerde de sefardische gemeenschap Spinoza. Had hij te veel vraagtekens gezet bij de onsterfelijkheid van de ziel? Leden van de synagoge mochten geen contact meer met hem hebben.

- Spinoza liet de excommunicatie niet aan zijn hart komen en koos voor zijn Latijnse naam Benedictus. Hij zocht aansluiting bij de collegianten, een vrijzinnige beweging binnen het protestantisme.

- In 1661 vertrok Spinoza uit Amsterdam, nadat iemand zou hebben geprobeerd hem neer te steken. Hij vestigde zich in Rijnsburg, nabij Leiden, waar hij aan de kost kwam als lenzenslijper.

- Een jaar later kwam hij met zijn enige Nederlandse werk op de proppen, Korte verhandeling van God, de mensch en deszelvs welstand.

- Spinoza verhuisde voorgoed naar de buurt van Den Haag. In 1670 publiceerde hij zijn ophefmakende Tractatus Theologico-Politicus. Het geschrift was een vurig, maar beredeneerd pleidooi voor vrijheid en verdraagzaamheid.

- Ondertussen bleef Spinoza werken aan zijn meesterwerk, Ethica. Daarin wees hij de alwetende, bemoeizuchtige God van de Bijbel de deur, zodat er plaats kwam voor een moraal op mensenmaat.

- Spinoza leed aan tuberculose. Het glasstof dat hij als lenzenslijper in- ademde, maakte het er niet beter op. Op 21 februari 1677 stierf hij. Enkele maanden later verscheen zijn Ethica.    

Dossier Boeken
Dossier Boeken

Lees alle artikels
Dossier De Toogfilosoof
Dossier De Toogfilosoof

Twintig geniale denkers. Van Socrates tot Freud: 20 weken lang vindt u bij de zaterdagkrant een boekje (4,90 euro extra) over een befaamde filosoof. Die 'denker van de week' krijgt steevast een duwtje in de rug van een bekende aanbidder.

Lees alle artikels

nieuws

cult

zine