Toogfilosoof

Nietzsche lezen kan de gemoedsrust ernstige schade toebrengen

Denkers voor dagelijks gebruik

1 Yves Petry © Thomas Sweertvaegher

TWINTIG GENIALE DENKERS. Van Socrates tot Freud: 20 weken lang vindt u bij de zaterdagkrant een boekje over een befaamde filosoof. Maar wat kunnen we anno 2016 nog opsteken van die 'denker van de week'? Vandaag: Yves Petry over Nietzsche

Twintig geniale denkers

Van Socrates tot Freud: 20 weken lang vindt u bij de zaterdagkrant een boekje over een befaamde filosoof. Maar wat kunnen we anno 2016 nog opsteken van die ‘denker van de week’? Vandaag: Yves Petry over Nietzsche

De Nietzsche die de nazi's als huisideoloog probeerden in te lijven, was een vervalsing. Er zijn weinig dingen waar de authentieke Nietzsche met zo veel minachting over schrijft als over militarisme, nationalisme, antisemitisme en over alle andere laagheid die volgens hem de Duitse geest van zijn tijd typeerde. In het boek Ecce Homo, geschreven vlak voor zijn mentale ineenstorting, tevens een fascinerend-griezelige inkijk in een superbrein dat op het punt staat te imploderen, dichtte hij zich zelfs een Poolse afkomst toe om toch maar geen Duitser te hoeven zijn.

Dat alles maakt van hem nog niet bepaald een linkse denker. Internationale tendensen als socialisme, arbeidersemancipatie en veralgemeend stemrecht, laakt hij als decadentieverschijnselen. Hij ziet daarin een postchristelijke lauwheid aan het werk, een christendom zonder Christus, aangevoerd door een elite die zich verliest in de zorg voor anderen omdat ze moreel te zeer is uitgeblust om voor zichzelf te zorgen.

Nietzsche bouwt voort op een prechristelijke moraalopvatting: ware ethiek bestaat erin je eigen kleinmenselijkheid te overwinnen en van jezelf een filosofisch-spiritueel kunstwerk te maken. Een mens is op zich niet bijzonder respectabel. Hij kan dat pas worden na grondige zelfherscheppingsarbeid. Hoe dat moet - daar zijn geen algemene regels voor want het gaat om een individuele opgave.

Share

Als godsdienstpsycholoog is Nietzsche verhelderender dan vier miljard hedendaagse christenen en moslims

Yves Petry

• Vlaams schrijver en essayist, geboren in Tongeren op 26 juli 1967
• studeerde wiskunde en filosofie aan de KU Leuven
• debuteerde in 1999 met de roman Het jaar van de man
• viel meermaals in de prijzen voor De achterblijver (2006) en De maagd Marino (2010)
• schreef in 2012 het toneelstuk De misdaad in opdracht van het Toneelhuis
• is kernredacteur van literair tijdschrift DW B.

Nietzsches oeuvre is één lange getuigenis van de ernst waarmee hij die opdracht ter harte nam. Wie soms het gevoel heeft te stikken in het sentimentele moralisme van de slachtoffercultus die tegenwoordig voor hoogst ethisch doorgaat, zal bepaalde passages bij Nietzsche alvast ervaren als een verfrissende teug berglucht. Een oproep tot zelfveredeling zoals je die nog maar zelden te horen krijgt. Bemin jezelf! Maar opgelet: je moet die liefde ook waard zijn. En dat ben je niet simpelweg omdat je er bent.

Over een christendom mét Christus, dat als intellectuele macht al eeuwen achter ons ligt, laat Nietzsche zich nog vernietigender uit. Desondanks toont hij een zekere bewondering voor een leer die in staat is geweest hele volkeren te onderwerpen en te hervormen, al ging het dan in zijn ogen om misvorming. In elk geval bezat religie ooit het genie, perfide of niet, om een cultuur voort te brengen.

Tegenwoordig, nu religie uitsluitend nog muffe kletspraat of geesteloze mensenhaat oplevert, kan Nietzsches analyse van haar listen en leugens, in grote lijnen van toepassing op ieder monotheïsme, je afhelpen van het laatste greintje respect waarop ze nog steeds aanspraak denkt te mogen maken. Pas door het verschijnsel godsdienst tot in de kern te doorgronden, kun je het eens en voorgoed verwerpen.

Godsdienst kan de schijn wekken geborgenheid te bieden, maar dat lukt alleen door het individu eerst te vervreemden van zijn beste vriend, zichzelf namelijk. Als godsdienstpsycholoog is Nietzsche verhelderender dan vier miljard hedendaagse christenen en moslims, met inbegrip van al hun zogenaamde geestelijken, bij elkaar.

Bepaalde van zijn hebbelijkheden vallen vandaag misschien wat moeilijk. Zo klinkt hij vaak niet bepaald vrouwvriendelijk. Ronduit denigrerend wordt het zelden. Anders dan in zijn tijd gangbaar was, beschouwt hij vrouwen bijvoorbeeld niet als irrationeel. Integendeel, wie hun eigensoortige logica niet onderkent, die is pas een vogel voor de kat. De vrouw zit hem dwars omdat ze zich volgens hem minder dan de man door imaginaire drijfveren laat leiden als wel door onveranderlijke biologische motieven. Ze is in wezen conservatief en past daarom niet in zijn toekomstvisioen van de zichzelf overstijgende mens.

Mocht ik een vrouw zijn, ik zou er niet te zwaar aan tillen. Wat Nietzsche over de onverbeterlijkheid van vrouwen zegt, is tenslotte evengoed van toepassing op de meeste mannen. Laat het vooral geen reden zijn om jezelf de complexe sensatie te ontzeggen die te beleven valt aan het vuurwerk van zijn stijl en intelligentie.

Kleine waarschuwing tot slot: Nietzsche lezen kan de gemoedsrust ernstige schade toebrengen. Dat is toch mijn ervaring. Je riskeert een onomkeerbaar gevoel van onvrede op te lopen, zo niet met jezelf dan wel met de tijd waarin je leeft.

Volgende week: Gwendolyn Rutten over John Locke.

Dossier De Toogfilosoof
Dossier De Toogfilosoof

Twintig geniale denkers. Van Socrates tot Freud: 20 weken lang vindt u bij de zaterdagkrant een boekje (4,90 euro extra) over een befaamde filosoof. Die 'denker van de week' krijgt steevast een duwtje in de rug van een bekende aanbidder.

Lees alle artikels

nieuws

cult