Zondag 05/12/2021

InterviewDimitri van der Linden

We worden met z’n allen dommer. Deze intelligentie-expert legt uit wat u daaraan kunt doen

null Beeld Joris Casaer
Beeld Joris Casaer


Hebben we de grenzen van onze intelligentie bereikt? En is daar iets aan te doen of zijn we reddeloos verloren? Dimitri van der Linden, bijzonder hoogleraar psychologie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam: ‘Stress is slecht voor de hersenen’

Sinds een paar jaar is het een onomstotelijk feit; we worden met z’n allen dommer. De IQ-testen liegen er niet om, in ­ontwikkelde landen daalt onze gemiddelde prestatiecurve wel degelijk, ook in België. Volgens een al wat oudere ­vergelijking uit 2006 is het IQ van de doorsnee Belg van 100 naar 99 gedaald. Vraag is uiteraard waarom we er met z’n allen ­dommer op worden terwijl onze intelligentiescores tot halverwege de jaren negentig alsmaar stegen. Heeft het te maken met milieuverontreiniging? De opkomst van internet en sociale media? Groeiende stress in een op hol geslagen maatschappij? Of een combinatie van dat alles?

Met milieuverontreiniging zou het niet te maken hebben, denkt hoogleraar psychologie Dimitri van der Linden, onder andere bekend van zijn onderzoek naar individuele verschillen in persoonlijkheid en intelligentie. “Qua milieu zijn er zeker nog zaken waar aandacht aan moet worden besteed, maar als je de huidige luchtkwaliteit in Europa vergelijkt met die van de jaren 50 tot 80 is die nu veel beter. Ook onze voeding is erop vooruit­gegaan. De idee is dat daardoor de gemiddelde IQ-scores wat zijn gestegen. Maar het lijkt er ook op dat in veel geïndustrialiseerde landen een maximum is bereikt en dat er nu andere processen zichtbaar worden die het IQ weer wat doen dalen.”

Je kunt het vergelijken met onze lengte, legt Van der Linden uit. De laatste honderd jaar zijn we er een stuk langer op geworden. Maar ook die groei is langzaamaan gestopt. “Het patroon van intelligentie lijkt een beetje dezelfde weg te volgen, hoewel de verschillen in de IQ-scores nu ook weer niet zo heel groot zijn. Je moet er ook rekening mee houden dat een IQ-test een meetinstrument is, een indicatie. Er zijn, naast intelligentie, ­allerlei andere invloeden die zo’n ­testscore kunnen beïnvloeden. Je kunt ­bijvoorbeeld vooraf oefenen voor een IQ-test waardoor je die steeds beter zal ­invullen. Vermoeidheid en stress hebben er ook invloed op.”

Hoe zou u het begrip intelligentie omschrijven?

“Meestal bedoelen we de mate waarin iemand goed is in het oplossen van complexe problemen en het zien van ­verbanden. Maar er is ook zoiets als emotionele of sociale intelligentie. Ik denk dat iedereen wel zo’n beetje kan inschatten wanneer iemand slim of minder slim is.”

Is intelligentie erfelijk?

“Grotendeels wel. Wat je maximaal qua intelligentie kan bereiken, ligt voor een groot deel vast. Er zijn studies over adoptiekinderen bij wie onderzoekers het intelligentiequotiënt van de adoptieouders kennen en ook dat van de biologische ouders. Wanneer ze na twintig tot dertig jaar de intelligentie van het kind meten, blijkt die vaak van hetzelfde niveau als die van de biologische ouders. Dat wijst er dus op dat intelligentie grotendeels erfelijk is. Tegelijk hoor je broers en zussen dikwijls zeggen dat ze een onderling intelligentieverschil zien. De een kan wat slimmer zijn dan de ander. Dat klopt, je ziet er tenslotte ook niet helemaal hetzelfde uit dus ik kan me voorstellen dat het in je hersens ook anders kan zijn. Er zit dus wel wat variatie in die erfelijke intelligentie.”

In hoeverre heeft ons geheugen met intelligentie te maken? Kun je met een slecht geheugen toch heel intelligent zijn en vice versa?

“Om intelligent te zijn, moet je een relatief goed geheugen hebben. Als je dingen niet goed kan onthouden, kun je ook moeilijker nieuwe kennis opnemen. Maar de mens zit ­ingewikkeld in elkaar. Je hebt mensen met een heel sterk geheugen die niet per se superslim zijn. Het wordt pas intelligentie als je die kennis ook kan toepassen in nieuwe situaties en als je, dat wat je kunt onthouden, ook echt goed begrijpt. Het herhalen van getallen die opgenoemd worden is bijvoorbeeld een bekend testje voor het termijngeheugen. Maar wanneer het testje vereist dat je de genoemde getallen in omgekeerde volgorde herhaalt, geeft dat een betere ­indicatie van iemands intelligentie. Geheugen is dus wel een onderdeel van intelligentie, maar niet de bepalende ­factor.”

Dimitri van der Linden: ‘Drink je een paar dagen na elkaar tien pinten, dan herstellen je hersenen daar wel van. Het is een ander verhaal als je tien jaar lang elke dag een krat bier drinkt.’ Beeld Joris Casaer
Dimitri van der Linden: ‘Drink je een paar dagen na elkaar tien pinten, dan herstellen je hersenen daar wel van. Het is een ander verhaal als je tien jaar lang elke dag een krat bier drinkt.’Beeld Joris Casaer

Kun je je IQ verhogen door langer te studeren?

“Hoe meer je studeert, hoe meer je jezelf ontwikkelt, dat is een feit. Je zou dan kunnen zeggen dat je door te studeren slimmer wordt. Je hebt immers meer kennis en vaardig­heden. Maar studie heeft waarschijnlijk niet zo’n heel groot effect op je intelligentie; het vermogen om nieuwe problemen op te lossen. Het is wel zo dat wanneer iemand uit een kansarme omgeving een degelijke studie volgt, dit kan leiden tot een lichte stijging van het IQ. Dat zou om hooguit een paar punten verschil gaan, onderwijs veroorzaakt geen ­stijging van tientallen punten.”

Wanneer is iemand hoogbegaafd?

“Vanaf een IQ van 130, laten we zeggen. Een score van 70 of lager duidt men vaak aan als minder- of zwakbegaafd. Ongeveer 70 procent van de mensen heeft een IQ tussen de 85 en 115. De uitschieters aan beide zijden vormen een ­minderheid.”

Op welke leeftijd bereikt je intelligentie zijn hoogtepunt?

“Wanneer je onder in de twintig bent. Dan is je vermogen om nieuwe dingen op te nemen en te leren het grootst. Vanaf dan blijft je intelligentie een tijdje op hetzelfde niveau of het zwakt iets af. Maar naarmate je ouder wordt, gaat het sowieso wat achteruit. Feit is echter dat je je hele leven nieuwe dingen kan blijven leren en dus in feite ‘slimmer’ wordt door alle kennis die je vergaart. Dat lijkt wat tegenstrijdig, maar is het niet. Je leervermogen neemt wat af, maar je kennis neemt toe met de leeftijd. Die twee compenseren elkaar, dus netto zal het effect op je dagelijks gedrag of je prestatie op het werk niet zo zichtbaar zijn. Ook al gaat, gemiddeld genomen, het vermogen om snel nieuwe dingen op te pikken op latere leeftijd wat achteruit, je kan er wel zelf invloed op uitoefenen, zowel in positieve als negatieve zin. Een slechte conditie, een val op je hoofd of het gebruik van stoffen die hersencellen kunnen beschadigen, zoals ­alcohol, hebben een negatieve invloed op het verloop van je intelligentie met de tijd. Natuurlijk hangt alles af van de ­hoeveelheid. Als je een paar dagen achter elkaar pakweg tien pinten drinkt, herstellen je hersenen daar wel weer van. Drink je daarentegen tien jaar lang elke dag een krat bier, dan is dat een ander verhaal.”

Het is herhaaldelijk vastgesteld dat het brein van mannen gemiddeld 14 procent groter is dan dat van vrouwen, nadat rekening is gehouden met verschillen in lengte. De vraag is of dat ook samengaat met een verschil in algemene intelligentie. In een eerder onderzoek vond u dat dit inderdaad het geval was. Dat heeft u heel wat kritiek opgeleverd.

“Dat heeft inderdaad heel wat discussies teweeggebracht, want zoiets ligt gevoelig. Het gekke is dat veel mensen dit soort onderwerpen interessant vinden en willen weten of er verschillen zijn. Anderzijds vinden ze dat je er eigenlijk niet over kunt praten of er onderzoek naar doen. Sowieso is alles delicaat als het over erfelijkheid gaat, omdat het besef dat je het product bent van aangeboren eigenschappen waar je zelf weinig vat op hebt, nu eenmaal geen fijne gedachte is. Uit ons onderzoek naar verschil in algemene intelligentie tussen mannen en vrouwen bleek dat er dus wel wat verschillen waren en daar is vooral discussie over. Wanneer het gaat over specifieke zaken als ruimtelijk inzicht of verbale vaardigheden levert dat minder discussie op. Hoe dan ook, het is een onderwerp dat altijd wel wat stof doet opwaaien en waar het laatste woord nog niet over is gezegd.”

Er zou ook een verschil in intelligentie zijn tussen gelovigen en atheïsten?

“Ook dat is een delicaat onderwerp. Anderzijds is er al best veel onderzoek naar gedaan en het staat eigenlijk wel vast dat er een verschil is. Atheïsten zijn intelligenter dan ­gelovigen. Waarom dat zo is, kan te maken hebben met de stelling dat intelligente mensen vaker dingen doen die buiten de aard van de mens liggen. En geloof is nu eenmaal iets menselijks. Het geeft troost, zekerheid, samenhorigheid, kortom: geloof is eigenlijk heel natuurlijk.

“Maar intelligente mensen overstijgen dat vaak, zo blijkt. Slimme mensen blijven bijvoorbeeld vaker wakker ’s nachts, ook dat gaat tegen de natuur in. Aan de andere kant zie je dan weer dat minder intelligente mensen makkelijker ­beïnvloed worden en fanatieker kunnen zijn. Zo ontstaan er ook bepaalde groepen met bepaalde fanatieke ideeën. Maar zoals ik zei, het is een heel gevoelig onderwerp. Uiteraard zijn er veel gelovigen die superslim zijn en andersom. Het is allemaal zeer beladen en toch wil iedereen het weten. Dat maakt het behoorlijk lastig soms.”

Dimitri van der Linden: ’Hoe meer je studeert, hoe meer je jezelf ontwikkelt. Maar studie heeft waarschijnlijk niet zo’n heel groot effect op je intelligentie.’ Beeld Joris Casaer
Dimitri van der Linden: ’Hoe meer je studeert, hoe meer je jezelf ontwikkelt. Maar studie heeft waarschijnlijk niet zo’n heel groot effect op je intelligentie.’Beeld Joris Casaer

Terug naar de algemene intelligentie dan. Aangezien intelligentie achteruit lijkt te gaan op hogere leeftijd is de grote vraag: kunnen we daar iets aan doen?

“Je kunt proberen om je hersenen niet verder te laten ­aftakelen door ze in conditie te houden. Dat gaat in de eerste plaats samen met je algemene conditie. Alles wat met ­doorbloeding te maken heeft, is goed. Sporten dus. Als het goed is voor je hart, is het ook goed voor je hersenen. Bewegen is heel belangrijk, samen met een evenwichtige voeding.

“Blijven leren helpt ook. Zolang je kennis opneemt en je hersenen traint, houd je ze fit. Puzzels, sudoku’s, schaken, een taal leren, met dat soort zaken blijft je brein actief. Hoewel ik nu ook niet wil beweren dat dit werkelijk een ­achteruitgang van je hersenen kan doen stoppen. Kwaad kan het in elk geval zeker niet.”

Helpen voedingssupplementen als ginkgo biloba en acetyl-L-carnitine om je geheugen en concentratie te verbeteren?

“Ik ben geen expert, maar van ginkgo weet ik dat het in elk geval voor een betere doorbloeding in de hersenen zorgt. Dat wil niet zeggen dat je IQ plots spectaculair stijgt, maar ik denk wel dat dit soort ­middelen een gunstige ­werking kan hebben. Het is hetzelfde met koffie, dat maakt je op dat moment net wat alerter en dus wat slimmer.”

Denken ouderen op een andere manier dan jongeren?

“Anders denken is een breed concept. Als je het over ­intelligentie hebt, om het vermogen om zaken op te lossen, blijkt dat ouderen vaak meer weten. Gekristalliseerde ­intelligentie heet dat, en die neemt toe naarmate je leeftijd vordert. Je flexibiliteit en vermogen om nieuwe dingen te leren, nemen dan weer af. Dat is denk ik het belangrijkste verschil in denken qua leeftijd. Jongeren zijn in het algemeen wat meer op zichzelf gericht omdat ze nog een toekomst moeten opbouwen, ouderen hebben doorgaans een wat algemener inzicht. Verder hangen verschillen in denken af van persoonlijke eigenschappen zoals je intelligentie, maar ook motivatie en hormonale veranderingen.”

Hormonale veranderingen zoals bij zwangerschap en de menopauze zouden een invloed op het geheugen hebben, klopt dat?

“Hormonen kunnen zeker een invloed hebben op het geheugen en op andere cognitieve vermogens die een rol spelen in intelligentie. Men neemt bijvoorbeeld vaak aan dat er een zekere relatie is tussen testosteron en ruimtelijk inzicht. Een ander hormoon, dopamine, speelt een sterke rol in aandacht en daarmee dus ook in het vermogen om problemen op te lossen. Mensen kunnen stabiele onderlinge verschillen ­vertonen in hormonen; sommigen hebben van nature hogere of juist lagere niveaus van bepaalde hormonen. Die ­verschillen kunnen er deels voor zorgen dat mensen ook onderling verschillen in zaken zoals geheugen, aandacht, en wellicht intelligentie. Maar je eigen hormonale stelsel vertoont ook schommelingen, dat kan van dag tot dag of zelfs per uur veranderen en ervoor zorgen dat je op sommige momenten wat ‘scherper’ bent dan op andere momenten.”

Hebben de gevolgen van corona, zoals de lockdowns, eenzaamheid en angst, effect gehad op ons brein?

“Ongetwijfeld zal het iets gedaan hebben met onze hersenen. Het is bijvoorbeeld bekend dat sociale interactie en sociale steun uitermate belangrijk zijn voor mensen. Wij zijn sociale dieren: sociale steun en interactie spelen onder andere een grote rol in het reduceren van stress. Waaruit je kan afleiden dat sociale isolatie tot verhoogde stress leidt. Als je ­gestresseerd bent, ben je, weliswaar tijdelijk, eerder afgeleid en meestal ook minder ‘scherp’.

“Maar of isolatie iets doet met onze intelligentie is minder vanzelfsprekend. Zoals ik al zei: je fundamentele intelligentie verandert niet zomaar. Het is niet zo waarschijnlijk dat we als mensheid fundamenteel dommer zijn geworden door de eenzaamheid en de lockdowns.”

Drie tips van de intelligentie-expert

Sporten, bewegen, voeding

Dimitri van der Linden: “Om je intelligentie zo lang mogelijk intact te houden, hanteer je het best een levensstijl die je hersenen zo gezond mogelijk houdt. Algemene conditie is hierbij belangrijk. Dingen die goed zijn voor je hart en je doorbloeding, zoals bewegen en goede voeding, zijn ook goed voor je hersenen en intelligentie. Zware of langdurige stress is dan weer slecht voor de hersenen, probeer die zo veel mogelijk te vermijden.”

Koffie

“Er zijn supplementen die voor langere of kortere tijd je geheugen of intelligentie kunnen ondersteunen. Van koffie weet men bijvoorbeeld dat het een positief ­effect heeft op de aandacht. Ook ginkgo – een extract van een boomblad – kan de doorbloeding in de kleine bloedvaten verbeteren en daarmee ook het geheugen.”

Blijven leren

“Er is nog steeds veel discussie over de vraag of het cognitief blijven (puzzelen, moeilijke problemen oplossen...) je ­intelligentie nu wel of niet kan verbeteren. Los daarvan is het sowieso op elke leeftijd gunstig om cognitief actief te blijven. Als je nieuwe dingen blijft leren, houd je je hersenen in conditie en kan dit een ­eventuele achteruitgang in intelligentie compenseren.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234