Donderdag 07/07/2022

AchtergrondNatuur

Van wildplukken tot bosbaden: hoe de natuur kan zorgen voor troost, energie en meer geluk

null Beeld Agnes Loonstra
Beeld Agnes Loonstra

Sluit je ogen en denk aan een paradijselijke plek waar je volledig tot rust komt. Wat zie je? Volgens Eline Van Lancker luidt het antwoord steevast: de natuur. In haar nieuwe boek Het groene geluk ontrafelt ze de feelgoodfactoren van het buitenleven. Hier alvast vier outdooractiviteiten en hun heilzamewerking op lichaam en geest.

Eline Van Lancker

VOGELSPOTTEN: COMPLETE FOCUS, ULTIEME MINDFULNESS

Wat hebben actrice Cameron Diaz, schrijfster Margaret Atwood, modeontwerper Marc Jacobs en de Belgische comedian Begijn Le Bleu met elkaar gemeen? Geloof het of niet, ze kwamen allemaal als vogelaar uit de (nest)kast, met heel wat bevlogen ‘hipster birders’ in hun kielzog.

Toch zou het oppervlakkig zijn de opflakkerende vogelkoorts louter als een vluchtige celebrity­hype weg te zetten. Het urenlange turen door een verrekijker raakt een gevoelige snaar bij de moderne mens. Misschien omdat je door de twee kokers de buitenwereld letterlijk kunt afsluiten, volledig verdwijnend in dat optische eilandje. Terwijl je het beeld scherpstelt, doe je hetzelfde met je zintuigen, klaar voor detectie van de minste beweging. Complete focus, met slechts één doel: die kortstondige maar magische ontmoeting met een vogel in de lens.

null Beeld Agnes Loonstra
Beeld Agnes Loonstra

Vogelspotten past dan ook perfect binnen de principes van mindfulness. Tegelijk is het een vorm van wat de Amerikaanse omgevingspsychologen Kaplan & Kaplan ‘zachte fascinatie’ voor de natuur noemen, waardoor ons brein van mentale vermoeidheid kan herstellen. Uit een opmerkelijk onderzoek van de University of Exeter blijkt dat mensen met meer vogels nabij hun woning minder aan angst- en stressgevoelens lijden. Een grootschalige Duitse studie poneert zelfs dat een toename van 10 procent aan vogelsoorten in de leefomgeving minstens evenveel impact heeft op onze levenstevredenheid als een gelijkaardige inkomensstijging. “De gelukkigste Europeanen zijn zij die in hun dagelijkse leven een waaier aan vogelsoorten kunnen ervaren, of toch in een natuurlijke omgeving met veel vogels wonen”, aldus de boude conclusie.

Komt daarbij nog de feelgoodfactor van een stevig fluitconcert, waarop saunacomplexen en zelfs de luchthaven van Schiphol in Amsterdam al langer een beroep doen om bezoekers tot rust te brengen. Nog meer dan water- of windgeluiden halen de tsjirps en fwiets onze stressniveaus significant omlaag, zo blijkt uit een recente Amerikaans-­Canadese metastudie. Dat zou dan weer te maken hebben met het gevoel van veiligheid en geruststelling dat we intuïtief met vogels associëren – welke narigheden er op het journaal ook te zien zijn, de roodborstjes blijven goedgeluimd kwetteren. Ook de Britse omgevingspsychologe Eleanor Ratcliffe linkte vogelgezangen aan meetbare effecten op hartslag en bloeddruk, met de partituur van de merel, de zwartkop en het winterkoninkje als heilzame koplopers. Ruil dus gerust eens je meditatie-app in voor deze natuurlijke soundscapes – wie weet wordt het wel je favoriete muziekgenre.

Tips voor vogelspotters in de dop

Begin met het trainen van je bird eye, simpelweg door aandacht voor vogels te creëren. Open je zintuigen, leef je in hun behoeften in en scan elektriciteitspalen, ongemaaide akkers en dichte hagen op je dagelijkse trajecten.

Probeer ook het gedrag van vogels te analyseren. Schijnbaar banale kraaien etaleren soms de zotste trucjes, terwijl een groep ganzen een prachtig toonbeeld is van solidariteit.

Een goedgevulde voersilo kan het vogelleven voor je raam doen losbarsten, of je nu over een balkon of over een Versailletuin beschikt. Plaats het ding ergens waar je er zicht op hebt vanuit je keuken of slaapkamer.

null Beeld  Agnes Loonstra
Beeld Agnes Loonstra

PLUK JE SUPERFOODS IN JE ACHTERTUIN

Van alle ‘terug naar de natuur’-trends staat wildplukken waarschijnlijk het verst van ons af. Want hoewel onze hoofden volgestampt werden met vreemde talen, kunststromingen en geschiedenis, hebben we van de plantenbewoners in onze achtertuin eigenlijk geen flauw benul. En dat is jammer, want de allerbeste voedingssupplementen komen gewoon uit de natuur.

Wilde planten barsten immers van de heilzame fytonutriënten die ook het menselijk lichaam kunnen versterken. Die zitten ook wel in onze ­teeltgroenten, alleen worden daar al decennialang de bittere, scherpe of wrange smaken uitgekweekt, waarmee ook bijbehorende fytonutriënten verloren gaan. Zo zouden wilde braambessen in vergelijking met hun gecultiveerde tegenhangers 25 à 30 procent meer anthocyanen bevatten, een stofje dat beschermt tegen oxidatieve stress. Om nog maar te zwijgen van al het ‘onkruid’ dat kan dienen als superfoods, zoals brandnetels (meer ijzer dan spinazie), veldkers (bomvol vitamine C) of paardenbloemen (een boost voor de spijsvertering).

Tegelijk draait het betere plukgenot om zoveel meer dan de buit alleen. Ver weg van de karretjes­oorlog in de supermarkt is het een uitgelezen manier om als ‘gedomesticeerde’ stedeling weer (letterlijk) van het buitenleven te proeven, zonder dat je hoeft te vervellen tot diehard bushcrafter. Zo kun je voortdurend speuren naar opvallende bloemen, geuren, mossen, boomkruinen of vruchten die je vroeger niet eens opmerkte in de groene massa. Slaag je er uiteindelijk in om zelf enkele bosverse smaakmakers te foerageren, dan geeft dat een ongelooflijke kick, alsof je zonet een stukje vrijheid en onafhankelijkheid hebt teruggeclaimd. Nog groter wordt die opwinding als je jaar na jaar de seizoensplanten leert te herkennen, zoals de daslook als klokkenluider van de lente of de eerste vlierbloesems van de vroege zomer. Het is bijna alsof je oude vrienden terugziet: langverwacht, maar altijd even loyaal op post.

Die tandem van vreugde en voldoening valt zelfs neurologisch te verklaren. Hersenonderzoek wijst namelijk uit dat het ‘gelukstofje’ dopamine niet zozeer piekt als we een beloning krijgen, maar vooral rijkelijk vloeit als we er weldra eentje verwachten. Niet on­logisch, als we ons even verplaatsen in onze voorouders op de Afrikaanse savanne: net doordat de voorbode van voedsel hen zo opgewonden ­maakte, werden ze gestimuleerd eropuit te trekken (en niet te blijven wachten tot ze honger hadden). Een ontluikend oergenot dat ook wij vandaag nog kunnen ervaren, getuige het succes van wildplukweekends en rewildingcoaches.

Foerageertips voor onervaren plukkers

Begin in je achtertuin, op een braakliggend veldje of in een verwilderd stuk wegberm, waar vaak al een half avondmaal te vinden valt. In Vlaanderen en Brussel is wildplukken verboden in alle natuurgebieden.

Pluk alleen wat de natuur kan missen. Je oerinstinct volgen gaat niet alleen over het leren determineren, maar ook over bijbehorende levenshouding. Een ethische wildplukker is dus tegelijk natuurbeschermer.

Sommige planten hebben een effect op ons gemoed. Zo kan je de bloemen van klaproos of kamille verwerken in een rustgevende infusie, terwijl een thee van hopbloemen hormonale stemmingswisselingen helpt bedaren.

null Beeld  Agnes Loonstra
Beeld Agnes Loonstra

IN DE AARDE WROETEN ALS THERAPIE

Voelt u ook weleens een vreemdsoortig genot bij het opsnuiven van de geur van vochtige grond? Wel, daarin bent u niet alleen: dit aardachtige parfum heet in wetenschapsjargon ‘geosmine’ en geeft de meeste mensen een positief gevoel. Mogelijk komt dat doordat de geur van vruchtbare aarde al door de jager-verzamelaar met voedsel en dus overleven werd geassocieerd, meteen de reden dat we geosmine kunnen detecteren bij minder dan één deeltje per miljard.

En het therapeutische effect van de aarde gaat nog verder dan dat. Zo komen er bij het wroeten in voedingsstofrijke bodems ook bepaalde bacteriën vrij, de ‘mycobacterium vaccae’ om precies te zijn, die ons immuunsysteem bevorderen en de darmflora verbeteren. Maar, nog veel opmerkelijker, het inhaleren van deze bacterie zou daarbij ook het ‘gelukshormoon’ serotonine in de hersenen stimuleren, zo blijkt uit laboratoriumexperimenten van de Bristol University. Hoewel verder onderzoek nodig is, argumenteren de wetenschappers dat regelmatig contact met aarde onze weerbaarheid tegen angst en stress kan verhogen. Ergens zit de band met het land dus nog steeds in ons DNA, of je nu met groene vingers gezegend bent of niet.

null Beeld Agnes Loonstra
Beeld Agnes Loonstra

Bovendien hoef je je niet eens om te scholen tot professioneel landarbeider om van die weldaden te profiteren. Onderzoekers van de Nederlandse Wageningen Universiteit rapporteerden dat een halfuurtje tuinieren al helpt om het cortisolniveau weer te doen dalen na een stresserende situatie, beduidend meer dan bij de controlegroep die herstelde door binnenshuis te lezen. Ook volgens een Britse studie zouden 30 minuten wieden en schoffelen per week al volstaan om er mentaal op vooruit te gaan.

Verwonderlijk is het dus niet dat tuinieren de laatste jaren steeds vaker bejubeld wordt als therapie. Onder meer in Zweden en Denemarken worden zaaien en wieden met succes ingezet als burn-outbehandeling, en ook in eigen land stampte vzw Terra Therapeutica tal van ‘healing gardens’ uit de grond.

Niets nieuws onder de zon, want al in de 19de eeuw pleitten psychiaters als de Amerikaan Benjamin Rush en onze landgenoot Jozef Guislain voor hark en tuinschep om geestesziektes te verlichten. Zij werden dan weer voorafgegaan door benedictijnse monniken en Japans-shintoïstische zenmeesters, die een groenarbeid voorschreven ter verdrijving van ‘melancholie’. En zo kunnen we nog wel even doorgaan – van de Oude Egyptenaren tot Syrische vluchtelingen, van Nelson Mandela tot Sigmund Freud; in zowat de halve wereldgeschiedenis komt de tuin terug als troost- en toevluchtsoord. Onze kweeksels vormen immers het levende bewijs dat zelfs als alles uitzichtloos lijkt, een nieuw begin altijd wel weer ontkiemt. Of zoals Audrey Hepburn al wist: “Een tuin aanleggen is geloven in morgen.”

Tips voor tuiniers met groen achter de oren

Plaats geurige bloemen en kruiden met een uplifting aroma: onder andere lavendel, rozen en citroenmelisse zijn eersteklas moodboosters.

Ga voor planten met fractaalvormen, meetkundige patronen die een relaxerend effect hebben op onze hersenen. Varens, artisjokken en zonnebloemen zijn een massage voor de ogen.

Het geluid van klaterend water is rustgevend. Bovendien zijn ook vogels gebaat bij een watervalletje op zonne-energie of circulaire fontein op je terras. En nee, kitscherig zijn ze heus niet allemaal.

null Beeld Agnes Loonstra
Beeld Agnes Loonstra

DOKTER BOS ACTIVEERT DE RUSTKNOP IN ONS LICHAAM

Dat een stevige boswandeling helpt om een woelig hoofd tot bedaren te brengen, weten we sinds de lockdown allemaal. Maar wist u ook dat bomen bepaalde chemische afweerstoffen uitscheiden, waarvan de inademing een positief effect op ons gemoed heeft?

null Beeld Agnes Loonstra
Beeld Agnes Loonstra

Aromatische boomgeurtjes van onder andere de spar, ceder en cipres zouden proefpersonen niet alleen een fijn gevoel geven, maar tevens onze hartslag, bloeddruk en cortisollevels meetbaar doen dalen. Deze zogenaamde ‘fytonciden’ zijn dan ook het stokpaardje van het Japanse onderzoek naar bosbaden ofte ‘shinrin-yoku’. Het enthousiasme is er zelfs zo groot dat er ondertussen al meer dan zestig officiële bostherapiecentra werden opgericht, met programma’s op maat van onder anderen workaholics en pestkoppen. In buurland Zuid-Korea kwam zelfs een gigantisch pretpark voor bostherapie van de grond, inclusief helende kruidentuin, centrum voor aquatherapie en een vakantiepark vol tempelvilla’s.

Nu ruikt de Japanse bosgeneeskunde weliswaar een tikkeltje naar marketing, temeer vanwege de royale sponsoring door de overheid. Betrouwbaarder is dan het neurologisch onderzoek van onder meer de Stanford University. Uit hersenscans bleek dat een boswandeling de activiteit in de prefrontale cortex, het breindeel dat aan piekergedachten wordt gelinkt, beduidend deed afnemen. Omgekeerd wordt het parasympatisch zenuwstelsel, de spreekwoordelijke rustknop van ons lichaam, net geactiveerd. Daarbovenop betekent het betere ommetje in het bos voor onze intellectuele batterij een laadbeurt – niet voor niets had Albert Einstein op de campus van Princeton al een eigen stukje bos, waar hij zich bewust liet desoriënteren telkens wanneer hij op een complex vraagstuk vastliep.

null Beeld Agnes Loonstra
Beeld Agnes Loonstra

Tegelijk is het maar de vraag of de helende kracht van het bos louter verklaard kan worden door de som van deze cijfertjes. De laatste jaren hebben omgevingspsychologen het immers over iets nog veel groters en abstracters: ons gevoel van verbondenheid met de natuur. Zo blijkt uit een Canadese meta-analyse dat wie er een nauwe band met de natuur op nahoudt, zich in het algemeen vitaler en tevredener over zijn leven voelt. Meer nog, het zou zelfs de verdraagzaamheid voor de medemens vergroten. Boswandelen helpt ons immers loskomen van de vermoeiende obsessie met onszelf en onze innerlijke wereld. Onwillekeurig wijken onze eigen besognes voor de magnitude van Moeder Natuur, onze innerlijke camera switcht van kikker- naar vogelperspectief.

Boomknuffels als antigif voor haat – het klinkt behoorlijk klef, maar er schuilt dus wél een grond van waarheid in.

Tips voor beginnende bosbaders

Ga alleen. Bijna iedereen maakt weleens een boswandeling met familie of vrienden, maar toch is dat nog iets heel anders. Meestal ben je zo bezig met keuvelen dat je nauwelijks oog – laat staan oor – hebt voor de omgeving.

Probeer ook eens een micro-bosbad, bijvoorbeeld vlak bij je bureau. Onderzoek toont aan dat we meer gebaat zijn bij een dagelijkse 15 à 20 minuutjes in het park dan bij een meerdaags natuurbad om de paar maanden.

Vertraging is het codewoord. Zelfs al voelt dat onnatuurlijk, wandel bewust met een slakkengangetje en ga af en toe eens zitten of liggen. Het doel is niet om stevig te bewegen of een route af te werken, maar gewoon om te gedijen in het groen.

Het groene geluk door Eline Van Lancker is uitgegeven bij SNOR, 144 p’s, 24,99 euro

null Beeld  Agnes Loonstra
Beeld Agnes Loonstra
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234