Zondag 07/08/2022

Achtergrond1 april

Van de omgevallen toren van Pisa tot uitverkoop in de zoo: waarom we op 1 april grappen uithalen

null Beeld Sven Franzen
Beeld Sven Franzen

Grapjassen kunnen hun hart ophalen: hun jaarlijkse hoogdag is er weer. Maar hoe komt het dat 1 april bekendstaat als de dag waarop mensen worden beetgenomen? En leeft die traditie nog?

Dieter Bauwens

“In Italië is de toren van Pisa omgevallen.” Kijkers van het Nederlandse televisiejournaal weten niet wat ze horen wanneer de nieuwslezer het onheil in 1960 kurkdroog meldt. Er komen meteen een pak telefoontjes naar de openbare omroep. Al snel wordt duidelijk dat het om een 1 aprilgrap gaat.

“Wij hebben vertrouwen gehad in de Chinese autoriteiten, en we konden ons nooit voorstellen dat dit ons zou overkomen.” Op 1 april 2014 laat La Dernière Heure een ontgoochelde Pairi Daiza-directeur Eric Domb aan het woord. De reden: de panda’s van het dierenpark, waarvan werd gehoopt dat ze zich op Belgische bodem zouden voortplanten, blijken twee vrouwtjes te zijn. Ook hier is snel duidelijk dat het om een aprilgrap gaat.

Zo zijn er tal van voorbeelden. Zo lang we ons kunnen herinneren, gaat de eerste dag van april gepaard met allerlei grappen en grollen. Bij een typische 1 aprilgrap wordt het slachtoffer opgedragen iets te doen. Een klassieker is om iemand erop uit te sturen om iets te halen dat niet bestaat, zoals ‘palingnootjes’ of ‘droog zaad’. Maar waar komt die traditie vandaan? En waarom precies op 1 april?

Rederijkers en verzenderkensdag

“Het echte ontstaan is in de mist van de tijd verdwenen”, zegt Roel Daenen, coördinator bij Faro, het steunpunt voor roerend en immaterieel cultureel erfgoed. “Het gaat wellicht om een traditie die traag maar gestaag groeide, en steeds verder reisde.”

De allereerste vermelding van een 1 aprilgrap vinden we in een boek uit 1508. De Franse dichter Eloy d’Amerval heeft het daarin over een aprilvis. Of hij daar echt een aprilgrap mee bedoelde, is niet duidelijk. Het zou ook iets als ‘een dwaas persoon’ kunnen betekenen.

In ons taalgebied duikt de eerste vermelding van een aprilgrap op in 1561, vertelt Johan Verberckmoes, professor cultuurgeschiedenis aan de KU Leuven. “Eduard De Dene, een rederijker uit Brugge schreef toen in zijn Testament Retoricael een gedicht dat helemaal gewijd was aan 1 april, ‘Refereyn vp verzendekens dach / Twelck den eersten April te zyne plach.’ Daarin stuurt een edelman zijn knecht op pad om allerlei spullen te halen. Omdat hij op één dag zowel naar Kortrijk, Moerbeke als Blankenberge moet, vreest de knecht echter dat hij wordt beetgenomen. Het is immers 1 april, wat dan bekend staat als ‘verzenderkensdag’.”

Het gedicht wordt dan wel beschouwd als de eerste geschreven bron, het geeft tegelijk aan dat de traditie van beetnemen op 1 april toen al bekend was.

“Met grapjes wou men het onheil afkopen”, legt Verberckmoes uit. “In de middeleeuwen was er meer onzekerheid over het nieuwe jaar. Men leefde toen in een landbouwsamenleving, in de kleine ijstijd, wat betekende dat de oogst door een vrieswinter volledig kon mislukken. Die onzekerheid ging men dan te lijf door grapjes te maken.”

Paus wil nieuwe kalender

Mettertijd verspreidden de practical jokes zich naar Engeland en de rest van de Angelsaksische wereld, waar het April Fools Day heet. Daar zou een gebeurtenis in 1582 bij geholpen hebben. In dat jaar werd in opdracht van Paus Gregorius XIII van de juliaanse naar de gregoriaanse kalender overgestapt. “Tot dan begon het jaar bij de verrijzenis van Christus, rond 1 april. Dat is toen veranderd naar 1 januari”, zegt Verberckmoes.

Niet iedereen kon die aanpassing echter onthouden of smaken. Wie weigerde mee te doen, zoals veel protestanten, kreeg regelmatig een valse uitnodiging voor een feest op 1 april. Verberckmoes: “Het verschuiven van de kalender werd een soort van katalysator voor aprilgrappen.”

Prins ontsnapt verkleed als vis

Hoe zit dat nu met die aprilvis, en waar komt die vandaan? In binnen- en buitenland wordt op 1 april door heel wat mensen vissen getekend, of krijgen mensen briefjes in de vorm van een vis op de rug geplakt. Verberckmoes: “Dat briefjes opspelden zie je al bij de schilderijen van Pieter Bruegel en Jeroen Bosch.”

Briefjes op iemands rug plakken is een klassieker op 1 april. Beeld ThinkStock
Briefjes op iemands rug plakken is een klassieker op 1 april.Beeld ThinkStock

Of het klopt, is zeer de vraag, maar het leukste ontstaansverhaal van de aprilvis komt uit Frankrijk, vertelt Daenen. “Een prins van Lotharingen zou er aan het begin van de 17de eeuw in geslaagd zijn om uit de kerkers van het kasteel van Nancy te ontsnappen door zich als vis te verkleden. Op die manier slaagde hij erin om de rivier over te zwemmen en zo in vrijheid te komen.”

Waarschijnlijker is dat de vis symbool staat voor de voortplanting. April is immers de paartijd voor vissen.

Volkstoeloop aan de Antwerpse zoo

Ook in de media waren 1 aprilgrappen decennialang vaste prik. Zo maakte de BBC de kijkers in 1957 een verhaal wijs over een gezin dat in Zuid-Zwitserland spaghetti oogstte van de “spaghettiboom”. In eigen land meldde Gazet van Antwerpen in 1973 dat de Antwerpse Zoo moest worden afgebroken. Al wie dat wou, kon een dier naar keuze komen halen. De grap veroorzaakte een volkstoeloop voor de poorten van de dierentuin.

De laatste jaren wagen kranten en televisiezenders zich alsmaar minder aan 1 aprilgrappen. “Als het niet in een heel duidelijk kader is, zoals bij De ideale wereld, pikken lezers en kijkers het niet meer zo makkelijk”, meent Daenen. Hij vindt het jammer dat de traditie stilaan “afgevoerd wordt naar het rijk van het erfgoed. Er zit creativiteit, spitsvondigheid achter zo’n grap. Wie beetgenomen wordt, krijgt zich een spiegel voorgehouden.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234