Dinsdag 31/01/2023

InterviewPsycholoog Liesbeth Woertman

Tijd voor een andere kijk op de oudere vrouw: ‘Bewoon je lichaam in plaats van het tentoon te stellen’

Liesbeth Woertman: ‘Er is vooruitgang geboekt als het gaat over een betere representatie van vollere vrouwen en vrouwen van kleur, maar dat geldt niet voor de oudere vrouw.’ Beeld Eva Roefs, Getty
Liesbeth Woertman: ‘Er is vooruitgang geboekt als het gaat over een betere representatie van vollere vrouwen en vrouwen van kleur, maar dat geldt niet voor de oudere vrouw.’Beeld Eva Roefs, Getty

We verouderen vanaf onze geboorte, maar volgens het dominante dictaat moeten vooral vrouwen ‘het verval’ bestrijden en er leeftijdloos uitzien. ‘Ik wil tonen hoe wij vrouwen ons met het verouderen net vrijer en zelfzekerder kunnen voelen’, zegt psycholoog en expert lichaamsbeeld Liesbeth Woertman (Universiteit Utrecht).

Barbara Debusschere

Het zijn de beste tijden voor vrouwen die niet meer jong zijn en het zijn de slechtste tijden voor die enorme, steeds grotere groep, zo ziet emeritus hoogleraar Woertman (68). “We hadden nog nooit zoveel vrijheid”, zegt ze. “We leven langer, zijn gezonder en ook mooier dan ooit, kunnen kiezen of we kinderen krijgen en we zijn doorgaans financieel onafhankelijk. Tegelijkertijd maken we onszelf ongelukkig door te streven naar een statisch, levenloos ideaalbeeld van schoonheid en jeugd dat nooit te bereiken is.”

In haar recente boek Wie ben ik als niemand kijkt?, roept Woertman dan ook op tot een andere kijk op de vrouw die veroudert. “Die groep is heel divers, met geprivilegieerden die hulp kunnen kopen om een stuk langer gezond en dus ook mooier te blijven dan veel anderen, met vereenzaamde vrouwen maar ook supersociale die nog een bedrijf runnen of op hun tachtigste een vibrator kopen. Maar in de maatschappij circuleren slechts enkele enge beelden over de oudere vrouw”, zegt de onderzoekster, die eerder Je bent al mooi en Psychologie van het uiterlijk publiceerde.

Zelfs de schatrijke wereldster met de in de tijd bevroren looks van een prerafaëlitisch meisje Gwyneth Paltrow (50) getuigde over hoe haar dat de stuipen op het lijf jaagde. “Ik flipte echt toen ik 40 werd omdat ik dacht: ‘Mijn leven is voorbij. Ik zal niet meer aantrekkelijk zijn, en de maatschappij zal me niet meer willen.’ Ik raakte echt in paniek”, zo liet de actrice optekenen.

Maar wat als je de maatschappelijke normen links laat liggen en aanknoopt bij je eigen verlangens, dromen en lichaam? Dan kan het wel, een luchthartige oudere vrouw worden, stelt Woertman.

“Alleen is het geen evidentie”, zegt ze. “Wij zijn gedrild om er vooral goed uit te zien. Net dat zien vervagen is vooral voor vrouwen die hun identiteit aan looks hebben opgehangen erg pijnlijk wanneer ze ouder worden. Dat is dus echt iets om te vermijden.”

Wat motiveerde u om een boek over verouderen als vrouw te publiceren?

“Het stoort me al jaren dat het heersende beeld zo streng negatief is en dat je zelfs al vanaf veertig oud genoemd wordt. Vrouwen vertellen me hoe ze zich met ouder worden steeds vaker onzichtbaar voelen en het gevoel krijgen niet meer mee te tellen. Dat terwijl ouder wordende mannen wel naar waarde worden geschat.

“Dit boek kwam er omdat die ellendige situatie zo contrasteert met hoe ik het zelf voel. Ik vind ouder worden net de fijnste tijd. Ik heb minder verantwoordelijkheden, moet niet werken en de centen van mijn pensioen komen binnen. Ik ben redelijk gezond, kan van alles doen om me te ontwikkelen en heb zelfvertrouwen. ‘Dat is een geheim dat ik moet delen’, dacht ik.”

Jonge vrouwen kampen met de vrees voor verval, maar onderzoek toont dat vrouwen van vijftigplus inderdaad net meer zelfvertrouwen hebben, ook over hun uiterlijk. Laten we ons iets wijsmaken?

“Ja. Oudere vrouwen vandaag zijn een nieuwe generatie. We hebben als feministen geknokt voor gelijke rechten, werk, betere verdeling van het huishouden en dat is deels gelukt. We zijn vaak financieel zelfstandig, wat hoger opgeleid, hechten veel waarde aan vriendschappen. Het kan dus niet anders dan dat de ouderdom voor ons een invulling krijgt die er nooit eerder was. En daarvoor hebben we een goede startbasis want vrouwen vanaf mijn generatie hebben veel meer sociale rollen dan alleen die van echtgenote en moeder waar ze hun identiteit aan ontlenen. Dat is een steviger fundament om op verder te bouwen wanneer je ouder wordt. Het maakt ons ook minder afhankelijk van de blik en waardering van mannen. Dat blijft fijn, laat ik dat niet ontkennen (lacht). Maar het is op zielsniveau niet meer noodzakelijk.

“Al die positieve evoluties zijn echter niet te zien in de collectieve beeldvorming. Er is vooruitgang geboekt als het gaat over een betere representatie van vollere vrouwen en vrouwen van kleur, maar dat geldt niet voor de oudere vrouw. Die zien we enkel als ofwel zielig of net iemand die eeuwig jong lijkt te blijven dankzij veel moeite en snufjes.”

Die enge plaatjes zijn achterhaald?

“Precies. Ik hoop vrouwen moed te geven door te tonen hoe er veel meer positieve opties zijn. En ik merk dat dat lukt. Nog nooit kreeg ik zoveel brieven, mails, kaartjes van vrouwen die me bedanken. Ik wil ervoor zorgen dat we een beetje dapper worden en ons leven en onze plaats in de wereld de betekenis geven die bij ons past in plaats van ons te laten wegdrukken door het idee dat je afgeschreven bent vanaf je veertigste.”

U komt niet met een handleiding om de tand des tijds te trotseren, maar met de boodschap dat het leven met ouder worden net leuker kan worden. Waarom?

“Optimaal de tijd trotseren is ook zo’n commercieel cliché. Terwijl ouder worden gaat over levenskunst en steeds meer jezelf worden. Ondanks fysiek verval kan je leven daarom net boeiender worden. Maar dat hoor je nooit. Een uitzondering is de Nederlandse ex-politica en feministe Hedy D’Ancona (85) die vorig jaar met het boek Vrolijk verval kwam. Ze geeft aan dat de oude dag niet zo schrikwekkend is als hij wordt voorgesteld. ‘Niet alle tachtigplussers zitten vereenzaamd in een relaxstoel’, schrijft ze. ‘Ondanks het fysieke verval ondergaan velen, zoals ik, deze fase ook als een boeiende. En als je dat niet zo ervaart, dan is het troostend dat hij niet al te lang duurt.’

“D’Ancona stipt ook aan hoe je als oudere vrouw vrijer bent omdat je net minder gehinderd wordt door de oordelende blik van de ander. Ze schrijft: ‘In die ouwe optrek kunnen we gaan studeren of klarinet gaan spelen, ons bezighouden met dingen waar we eerder nooit tijd voor hadden. Tijd voor verbazing en verwondering.’ Zo is dat.”

Onzichtbaar worden kan een troef zijn?

“Ja, al is het volgens mij wel belangrijk dat wij als oudere vrouwen juist proberen aanwezig te zijn en ruimte innemen. Maar niet meer vanuit de drang te domineren. We leven in een tijdperk van zelfverafgoding en zijn onderhevig aan de dwingelandij van jezelf tentoonstellen. ‘Bewonder mij’, is het devies. Ik raad vrouwen die gelukkig ouder willen worden aan de omgekeerde beweging te maken en aanwezig te zijn maar vanuit nieuwsgierigheid naar anderen en de wereld, niet vanuit die noodzaak om jezelf als een object aan de wereld te showen. Bewoon je lichaam in plaats van het tentoon te stellen. Ik merk zelf hoeveel fijner het leven dan wordt.”

Hoezo?

“Hoe minder ik bezig ben met ‘Ben ik aantrekkelijk genoeg?’, hoe prettiger ik me voel. En het is net dan dat anderen je aantrekkelijk vinden. Er zijn zelfs tienerjongens in mijn buurt die mij altijd gedag zeggen. Aantrekkelijkheid gaat over levendigheid, openheid. Dat lukt niet als je strest over je looks en dus onzekerheid uitstraalt.”

Is het als vrouw wel mogelijk om je niets aan te trekken van de schoonheidsnormen?

“Ik kan me geen wereld voorstellen waarin schoonheid niet belangrijk is voor ons. En nu speelt dat nog scherper. Voorheen werden grote ogen of een symmetrisch gezicht bewonderd, nu maken we de fout om schoonheid te koppelen aan perfectie en aan autonomie. Hoe mooier, hoe perfecter en vrijer je zogezegd bent. Dat is een erg giftig idee.

“Zeker ook door de beeldcultuur is het voor jonge vrouwen heel ingewikkeld. Tegen woorden kun je je nog verweren. En je vergelijkt jezelf niet langer met het mooiste meisje van de klas, maar met gemanipuleerde beelden van over de hele wereld. Dat verlies je altijd. De beste remedie is zo min mogelijk gemanipuleerde beelden te zien krijgen en niet te vaak in de spiegel, camera of winkelruiten te kijken. Leef zoveel mogelijk in de echte, zintuiglijke wereld. Maak je ook niet altijd op en hou zo contact met je eigen gezicht.”

Waarom?

“Als je jezelf altijd met make-up ziet of je altijd je selfies bewerkt, raak je het contact kwijt met je echte uiterlijk. Je gaat het dan nog negatiever beoordelen omdat je gewend bent aan die geperfectioneerde versie. En onze blik op ons uiterlijk is al zo hard. Daarom geef ik vrouwen ook het advies om minder met uiterlijk bezig te zijn, om hun lichaam te waarderen om wat het voor hen doet en om zich te omringen met mensen die hen waarderen voor wie ze zijn, niet voor hoe ze eruitzien. Bedenk ook eens hoe je zelf naar vriendinnen kijkt die je al jaren kent. Je ziet het geheel en merkt amper dat ze verouderd zijn. Probeer ook zo mild naar jezelf te kijken.”

Is het zo problematisch om het verouderingsproces te vertragen met schoonheidsbehandelingen?

“Ik snap het heel goed. Ik wil er zelf ook leuk uitzien. Maar in psychologisch opzicht is het een groot probleem. In ons hoofd zitten we altijd in het verleden of in de toekomst. Alleen ons lichaam is altijd in het nu. Je lichaam geeft je signalen over hoe het nu met je gaat. Pas als je daarnaar luistert en je je lichaam niet de hele tijd bijwerkt en veroordeelt kun je het optimaal verzorgen. Heb je het toch nodig om rimpels weg te werken, doe dat dan. Maar weet dat je er geen innerlijke rust mee koopt en dat je het echt niet voor jezelf doet. De reclame heeft ons dat wijsgemaakt, maar we geven ons uiterlijk per definitie betekenis tegenover anderen.”

Is de boodschap: ‘Blijf weg van botox en verwelkom grijze lokken’ niet evengoed dwingend?

“Dat is niet mijn boodschap. Onszelf versieren zit in onze aard. En omdat wij vrouwen al eeuwenlang object van begeerte zijn zit dat heel erg in ons systeem. Iedereen moet hier individueel over nadenken. Als haarverf, lippenstift of botox je een gevoel van veiligheid geven, doe het dan. Maar probeer met jezelf in gesprek te blijven. Vervreemd niet van je echte lichaam en van je ziel. Want ik zie dat veel vrouwen zich zonder nadenken gladstrijken, verven, laten opspuiten.”

Maar hoe dan ook moeten we leren omgaan met graduele aftakeling?

“Op fysiek vlak wel en daar bereid je je dus best op voor door de schoonheidsidealen niet serieus te nemen en je lichaam te omarmen. Maar op psychologisch vlak klopt dit niet. Onze levens zijn spiraalvormig. In elke fase groeien we maar is er ook afscheid of verlies. Als baby moeten we uit die baarmoeder, waar het warm en veilig is. Dat is een enorme verlieservaring. Wanneer je leert lopen, neem je afscheid van het kruipen. Pubers nemen afscheid van de kindertijd. Enzovoort. We ontwikkelen op latere leeftijd ook nieuwe capaciteiten en onze hersenen maken nieuwe verbindingen. Er is dus een heel leven lang groei en verlies. Je begint steeds opnieuw en je blijft je ontwikkelen tot aan je dood. Ja, je kan ziek worden, maar dit inzicht is een veel beter perspectief dan het verlammende en foute idee ‘vanaf nu gaat alles bergaf.’”

Wat ook helpt zijn rolmodellen, maar die zijn er dus nauwelijks?

“Inderdaad. Daarom vertel ik in mijn boek het verhaal van mijn eigen leermeesters, zoals de rebelse creatieveling en dichteres Chawwa Wijnberg, de tegendraadse filosofen Hannah Arendt en Simone De Beauvoir en ook bij mijn 93-jarige schoonmoeder, die zelfstandig woont, veel vrienden heeft en belangstelling toont voor anderen. Ik hoop zo inspiratie te bieden om zelf je eigen rolmodellen te vinden.”

Heeft u naast minder in de spiegel en naar gemanipuleerde beelden kijken, rolmodellen zoeken en blijven evolueren nog meer advies voor wie een gelukkige oudere vrouw hoopt te worden?

“Daar zou je eigenlijk vanaf een jaar of veertig mee moeten beginnen. Je lichaam goed verzorgen en investeren in een sociaal netwerk zijn essentieel. En aan de dood denken. Het is gek dat we als we jong zijn denken dat we eeuwig zullen leven. Denk af en toe eens wel aan de dood en neem je eigen dood wat serieuzer. Zo zie je jezelf in perspectief en besef je je eigen tijdelijkheid.

“En fantaseer. Wie je zou willen zijn op je zestigste, zeventigste? Hoe hoop je dan in de wereld te staan? Wat zou je willen doen? Zou je bestand zijn tegen fysieke ellende, het verlies van je partner? Ik geloof niet in de totale maakbaarheid, maar we kunnen ons leven wel een handje helpen door ons op onze verlangens te richten.”

Waarom citeert u De Beauvoir die in haar boek De ouderdom aangeeft dat we onszelf maar beter leren herkennen in oudere mensen?

“Omdat wie dat doet zich verbonden voelt met ouderen, met de wereld en met wie ook jij later zal zijn. Maar De Beauvoirs oproep is niet gehoord want we denken niet graag aan onze eindigheid. Er is nauwelijks over ouderdom geschreven. Tegenwoordig zie ik wel wat verbetering. Er is dat boek van d’Ancona, Anja Meulenbelt (Nederlandse politica en feministe, red.) schreef net een mooi essay over ouder worden, oud zijn en leeftijdsdiscriminatie en er is in Nederland Hoger Onderwijs voor Ouderen, waar ik zelf ook gebruik van maak. Ook omdat mijn boek zoveel losmaakt, denk ik dat het in de tijdsgeest zit. We snakken naar meer ruimte, minder perfectie en meer verbondenheid, ook tussen de generaties. Dat zijn allemaal dingen die je meer kan exploreren met ouder worden. Het is geen vloek maar een geschenk en een voorrecht.”

‘Wie ben ik als niemand kijkt? Een andere kijk op de ouder wordende vrouw’, Liesbeth Woerman, Ten Have, 176 pagina’s, 20,99 euro

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234