Vrijdag 03/02/2023

AchtergrondOpvoeden

Ouders over hoe ze stress doorgeven aan hun kinderen: ‘Mensen verwachten dat je zomaar alles perfect kunt’

Kampt u als ouder met tonnen stress? U bent niet alleen. ‘Ik voel me een boze moeder die ‘nooit eens goedgezind’ kan zijn.’ Beeld Rebecca Fertinel
Kampt u als ouder met tonnen stress? U bent niet alleen. ‘Ik voel me een boze moeder die ‘nooit eens goedgezind’ kan zijn.’Beeld Rebecca Fertinel

‘Ik voel me een boze moeder die ‘nooit eens goedgezind’ kan zijn’. Werk, omgeving én sociale media: ­ouders kampen met tonnen stress. Het boek Ouders onder hoogspanning wil steun bieden. ­‘Ik begón zelfs al uitgeput aan het moederschap.’

Deborah Seymus

Mathea Lacko (32): “Wanneer ik vertrek op mijn werk, is het vaak rushen om op tijd bij de opvang te geraken. Vaak haal ik daar een compleet overprikkelde peuter op, terwijl ik tegen dan zelf ook al uitgeput ben. Als ik dan thuiskom en met mijn laatste energie een assortiment verse groenten en fruit snij voor mijn dochter om uit te kiezen, en zij een woede-uitbarsting krijgt omdat ze liever een koekje wil, is me dat te veel.

“Na een uur gekrijs wordt het dan echt héél moeilijk om met mijn gestresseerde brein begripvol en rustig op Mila te reageren. Als ik dan niet naar een andere kamer ga, begin ik tegen haar te roepen. Natuurlijk voel ik me nadien waardeloos, want ik weet dat zij het op dat moment net zo moeilijk heeft als ik.”

Marie-Anne Vanderhasselt, auteur van het nieuwe boek Ouders onder hoogspanning, herkent Lacko’s verhaal. De klinisch psycholoog aan de UGent boog zich over stress rond ouderschap vanuit haar onderzoek én haar thuissituatie. Ze merkte, na een dag waarin ze elektroden op iemand plaatste om de hoeveelheid stress te meten, dat ze bij thuiskomst als moeder van drie jonge kinderen zelf stress ervoer rond kleine onbenulligheden zoals een tandenborstel die zoek was of een brooddoos die nog op school lag.

“Ik was daardoor meer bezig met mijn dochter die haar glas melk zou kunnen omstoten dan te genieten van het samenzitten aan tafel. Ik zocht in lectuur wat de invloed van stress is op jonge ouders, maar kwam erbij uit dat de focus tot voor mijn boek vooral lag op het kind. Met het schrijven van dit boek wilde ik juist het perspectief van ouders belichten.”

Ouders tips en inzicht verschaffen ook, over hoe stress ontstaat in het gezin, hoe het wordt doorgegeven en hoe je het onder controle houdt. Vanderhasselt vertrekt daarbij vanuit de wetenschap: “Als één gezinslid stress heeft, lijkt alsof er thuis iets in de lucht hangt dat een invloed uitoefent op alle mensen in de ruimte, op alle leden van ons gezin. Onderzoek toont aan dat er inderdaad ‘iets’ is waardoor onze gevoelens en gedachten zich op elkaar afstemmen en zich met elkaar verbinden.”

Petra Vangeel en Ella-Jane (9): ‘Als ik stress heb en ik krijg mijn dochter niet op tijd in bed, dan volgt er weleens een ruzie. Niet fijn zo voor het slapen. Ik voel me dan algauw schuldig.’ Beeld Rebecca Fertinel
Petra Vangeel en Ella-Jane (9): ‘Als ik stress heb en ik krijg mijn dochter niet op tijd in bed, dan volgt er weleens een ruzie. Niet fijn zo voor het slapen. Ik voel me dan algauw schuldig.’Beeld Rebecca Fertinel

In feite hoef je iemand niet eens te zien of te horen om hun stress op te pikken, je kunt het ook ruiken. Nieuw onderzoek toont aan dat stress ervoor zorgt dat mensen speciale stress–hormonen gaan zweten (de ‘alarmferomonen’), die worden opgepikt door de reukzintuigen van anderen.

We ‘vangen’ niet alleen de emoties van de anderen, we ervaren ze ook. Uit onderzoek van Vanderhasselt blijkt dat je je gevoeligheid voor stress ook doorgeeft. Zo kun je dus opgezadeld zitten met de stress van je (voor)ouders en ook zelf medeverantwoordelijk zijn voor de manier waarop je (klein)kinderen zullen omgaan met stress.

Boze moeder

Ook Petra Vangeel (40), alleenstaand mama van Ella-Jane (9), geeft haar stress soms door: “Als ik overdag gestrest ben geraakt, kan ik ’s avonds minder relativeren. Vooral rond bedtijd merk ik dat mijn dochter soms nog wat extra dingetjes wil − nog wat water drinken, een warm kersenpitkussentje − terwijl ik haar op tijd in bed wil krijgen. Daardoor volgt er een ruzie, en dat is echt niet fijn zo net voor het slapen. Dan voel ik me algauw schuldig.”

Stress voelen we vooral op ons werk, natuurlijk, maar tegenwoordig wringt het zich ook bij veel gezinnen binnen, geniepig, tot de opeenstapeling van verschillende stressfactoren te veel wordt en het plots hard werken is om een gezin of relatie niet te doen barsten. Ouderschap vandaag, zo stellen onze getuigen, valt niet te vergelijken met dat van pakweg vijftig jaar geleden. En dat zorgt soms voor enorm veel druk.

“Ik denk dat de grootste stress bij ouders door de huidige druk van de maatschappij komt, niet door kinderen zelf”, zegt Hans Theys (59), die als alleenstaande vader zorgt voor zijn dochter Oona (9). “Onze maatschappij is de voorbije decennia fel veranderd. Ik ben ervan overtuigd dat stress niet iets is wat iemand in zijn keuken zelf met zijn kind fabriceert, maar iets dat gevoed wordt door een maatschappij die ouders nodeloze doelen oplegt. Veertig jaar geleden hoopten we met zijn allen in de toekomst minder te werken, maar niets is minder waar.”

Hans Theys en zijn 9-jarige dochter Oona: ‘Ik denk dat de grootste stress bij ouders door de huidige druk van de maatschappij komt, niet door ­kinderen zelf.' Beeld Rebecca Fertinel
Hans Theys en zijn 9-jarige dochter Oona: ‘Ik denk dat de grootste stress bij ouders door de huidige druk van de maatschappij komt, niet door ­kinderen zelf.'Beeld Rebecca Fertinel

Dat aanvoelen klopt volledig. Het aantal werkuren is tegenover vorige generaties niet gedaald, zei VUB-socioloog Ignace Glorieux eerder in deze krant. “Ook al zijn de werktijden korter dan drie decennia geleden en hebben werknemers nu meer verlofdagen, we mogen niet vergeten dat we afgestapt zijn van het kostwinnermodel: vrouwen hebben de arbeidsmarkt massaal betreden en blijven ook doorwerken als ze moeder worden.”

Het verklaart waarom we op gezinsniveau wel meer werken dan vroeger, vaak tot wel zestig uur, wanneer we de arbeid van beide partners optellen. Dat mag niet zo veel lijken, maar vergeleken met de jaren 50 werkte datzelfde gezin 48 uur per week, vooral omdat de vrouw thuis bleef. “Het huishoudelijk werk moet echter ook nog steeds gebeuren”, legde Glorieux uit. “Daarbij zijn er ook veel meer mogelijkheden wat vrijetijdsbesteding betreft. De combinatie van dit alles vraagt meer tijd.”

Sieglinde, Quinten en hun kinderen Gust (2) en Theo (4 maanden): ‘De oudste maakt ons tegenwoordig elke ­ochtend tussen vijf en zes wakker door plots naast ons bed te staan.’ Beeld Rebecca Fertinel
Sieglinde, Quinten en hun kinderen Gust (2) en Theo (4 maanden): ‘De oudste maakt ons tegenwoordig elke ­ochtend tussen vijf en zes wakker door plots naast ons bed te staan.’Beeld Rebecca Fertinel

Als jonge ouders die allebei zelfstandige zijn en veel uren presteren, vallen de onderbroken nachten Sieglinde Steylemans (33) en Quinten Vanden Bossche (27) soms zwaar bij de opvoeding van hun twee zonen Gust (2) en Theo (4 maanden).

Steylemans: “Gust heeft sinds kort de gewoonte om ons elke ochtend − zeer schattig maar ook eng − wakker te maken tussen vijf en zes door plots naast ons bed te staan. Hij wil dan graag knuffelen. Na een onderbroken nacht door zijn broertje Theo, die hoestbuien of een typische sprong om de zoveel weken heeft, kan dat ervoor zorgen dat het mij te veel wordt. Afgelopen nacht parkeerde Gust zijn hoofd nog op mij en duwde zijn voeten in mijn rug, waardoor ik uitviel tegen hem. Ik voel me daardoor een boze moeder die ‘nooit eens goedgezind kan zijn’. Uiteraard maak ik het ’s ochtends goed met Bumba en tractors, en is hij dat wel al snel vergeten.”

Parentale burn-out

Wanneer het puur over de kinderen gaat, valt op dat in onze huidige tijdgeest de opvoeding zowat een privézaak is geworden. It takes a village to raise a child, luidt het bekende gezegde, alleen geldt dat voor de meeste Vlaamse ouders al lang niet meer. Zij kunnen niet ­zomaar terugvallen op een village, ziet ook

Matthea Belis, klinisch orthopedagoog en relatie- en gezinstherapeut. “Ouders krijgen daardoor het gevoel dat ze er alleen voor staan en denken dat ze het allemaal alleen moeten kunnen dragen.”

Herkenbaar, zegt Vangeel: “Ik ervaar inderdaad veel meer druk op het ouderschap. Je hebt daarin geen voorbeelden en je moet zelf uitzoeken hoe dat allemaal werkt. Mensen verwachten ook dat je dat zomaar allemaal perfect kunt. Generaties voor ons deden ze het ook, dat klopt, maar de tijden zijn veeleisender geworden.”

Met die voorbeelden doelt Vangeel op het opvoeden van kinderen in een maatschappij die, toch op technologisch vlak, enorm snel is geëvolueerd. De komst van sociale media, met schermtijd thuis en op school, en de ontelbare mogelijkheden om een kind zijn of haar eigen weg te laten zoeken, maakt ouderschap anders dan vroeger. Het feit dat onze maatschappij individualistischer lijkt dan ooit, helpt daar niet bij.

Een op de twaalf van de Belgische ouders lijdt zelfs zo hard onder stress dat ze een zogeheten parentale burn-out krijgen. Dat is het hoogste aantal onder 42 landen, zo toonde ­Belgisch onderzoek vorig jaar in het vakblad Affective Science. De studie, die uitgevoerd werd door het consortium International Investigation of Parental Burnout (IIPB), scoorde landen op typische culturele facetten zoals ‘mannelijkheid’, ‘ongelijke machtsverdeling’ en ‘individualisme’.

Met name het laatste kenmerk blijkt doorslaggevend: hoe individualistischer een maatschappij, hoe meer ouderlijke burn-outs en dus stress. “Wij cultiveren prestaties en perfectionisme, en ouderschap is hier ook een erg solitaire zaak”, zegt professor psychologie Isabelle Roskam, die mee de studie uitvoerde. “In ­andere culturen zorgen buren, dorpsgenoten en andere familieleden veel meer voor de kinderen. Dat beschermt blijkbaar enorm tegen burn-out.”

Natuurlijk stopt het daarbij niet. “Door die geïndividualiseerde samenleving wordt de indruk gewekt dat de manier waarop je opvoedt een individuele keuze is”, vertelt Belis. “Dit ­impliceert dat als je verkeerd kiest, het ook je eigen verantwoordelijkheid is.”

Belis verwijst hiermee ook naar wetenschappelijke onderzoeken uit de 20ste eeuw die een direct verband toonden tussen de ontwikkeling van kinderen en de opvoeding thuis. “Dat creëert een enorme druk bij ouders. Het functioneren van het kind fungeert bijna als meetlat voor de kwaliteit van het ouderschap. Zo ontstaat krampachtig ouderschap: het idee dat elke ouder de mogelijkheid maar ook de plicht zou hebben om het perfecte kind te construeren. Ouders hebben daarom sneller het gevoel dat ze tekortschieten.”

Mamamaffia

Steylemans: “Enerzijds word je door de mamamaffia gebombardeerd met allerlei ongevraagde adviezen. Anderzijds krijg je via sociale media constant te horen dat vrouwen evenveel vrijheid als mannen moeten kunnen genieten, dat ze ook een een carrière moeten kunnen uitbouwen en dat vaders dezelfde verlofrechten als moeder moeten hebben.”

In haar ogen is er geen one-size-fits-all-aanpak. Wat vroeger werkte, kan vandaag ook nog werken. Maar misschien wel niet voor iedereen. “Het is niet omdat ik thuis vooral het huishouden op mij neem dat Quinten een minder moderne of goede papa zou zijn. Hij doet andere dingen voor ons als gezin. De taken die je in huis doet, staan los van je persoonlijkheid en functie binnen je gezin. Al die tips op sociale media over hoe je ouderschap moet aanpakken: het mag echt wel wat minder. Laat ons zelf maar uitzoeken wat bij ons past.”

Stefan Westerlinck (r.) met zijn partner Kevin en hun zoontje Rocco: ‘Als Rocco door vermoeidheid lastig is, wil hij soms niet goed luisteren. Dan kan mijn man zich soms wel opwinden. Ik relativeer meer.’ Beeld Rebecca Fertinel
Stefan Westerlinck (r.) met zijn partner Kevin en hun zoontje Rocco: ‘Als Rocco door vermoeidheid lastig is, wil hij soms niet goed luisteren. Dan kan mijn man zich soms wel opwinden. Ik relativeer meer.’Beeld Rebecca Fertinel

Stefan Westerlinck (44), die samen met zijn partner Kevin Ricciolini (39) koos voor Rocco (4) via draagmoederschap, vertelt over hoe het soms de kleine dingen zijn die bij zijn partner voor stress kunnen zorgen. “Wij zijn beiden zelfstandige en baten een foodbar uit in Oostende. Omdat we een druk leven hebben, is structuur heel belangrijk.

Onlangs moesten we voor de verkoop van ons vakantiehuis naar Italië vliegen. Rocco ging mee, maar omdat hij telkens later in zijn bed lag, was hij door vermoeidheid soms lastig. Als hij dan bijvoorbeeld niet meteen wil luisteren, dan kan mijn man zich soms wel opwinden. Ik relativeer meer.”

Het zijn juist die kleine stresssituaties die ervoor zorgen dat chronische stress bij ouderschap voor veel jonge ouders vaak lang onopgemerkt blijft. Die keer te laat bij de schoolpoort aankomen, of vergeten een vieruurtje mee te geven, zorgen voor korte pieken van stress die als op zich alleenstaande voorvallen helemaal geen kwaad kunnen. Meer nog: we hebben stress ook nodig om alert te kunnen reageren. Pas wanneer de stressrepons als een constante in stand wordt gehouden, wordt het gevaarlijk.

Dat overkwam ook Lacko, die met haar man Josip (33) en dochtertje Mila (2) in Schoten woont. “Tijdens mijn zwangerschap maakte ik me al vaak druk om kleine dingen. Ik was de eerste drie maanden enorm bang om het vruchtje te verliezen en vroeg me vaak af of het me wel zou lukken om een goede moeder én een goede partner te zijn, naast mijn drukke job. Daardoor begon ik al uitgeput aan het moederschap. Toen Mila ter wereld kwam, voelde ik direct een enorme band met haar, maar ik was totaal in shock.”

Lacko vertelt hoe ze helemaal van de kaart was door de intensiteit aan emoties die bij haar bevalling kwam kijken. “Ik sliep die eerste week niets. Telkens als ik even indommelde, flitsten beelden van de bevalling voorbij en zorgden de adrenaline en stress ervoor dat ik meteen weer wakker was. Borstvoeding geven lukte ook helemaal niet, waardoor ik me een slechte moeder voelde. Ik had me voorgenomen dat ik het zou proberen en dat het niet zou uitmaken, maar uiteindelijk werd het een obsessie. Elke minuut dat ik niet aan het voeden was, zocht ik op het internet en sociale media hoe ik het geven van borstvoeding kon verbeteren.”

Overlevingsmodus

Vanderhasselt wijst in dat opzicht naar het negatieve effect van sociale media. “Studies tonen geregeld aan dat foto’s van andere moeders en vaders op Facebook en Instagram ons niet gelukkiger maken, maar eerder een gevoel van ontoereikendheid aanwakkeren.”

Ze vertelt dat veel ouders melden dat ze via sociale media hun eigen ‘opvoedingssucces’ vergelijken met dat van anderen. Zo kunnen ze een gevoel van falen ervaren op basis van wat ze online zien, en de gedachte dat ‘iedereen het beter doet’ zorgt voor stress. “Sociale media hebben de manier veranderd waarop we communiceren, waarop we onze hoogtepunten en mijlpalen bekendmaken en ons leven met anderen delen. Natuurlijk heeft dat een invloed op ons ouderschap.”

Stress bij ouders: ouders Mathea  Beeld Rebecca Fertinel
Stress bij ouders: ouders MatheaBeeld Rebecca Fertinel

Stress wordt volgens haar bij ouders groter door vier factoren: drang om te multitasken, keuzestress, sociale vergelijking en eenzaamheid.

“Omdat ik beviel tijdens de lockdown, stond ik er bijna altijd alleen voor”, zegt Lacko. Haar vroedvrouw zag het niet zitten om langs te komen, en net daar ging het volgens haar ook mis. “Ik ben in overlevingsmodus gegaan. Na vier maanden moest Mila naar de crèche en ik aan het werk. De crèche had constant commentaar op mij omdat Mila, doordat ze een erg gevoelig kind is, altijd huilde en niet wou slapen.”

Vervolgens raakte Lacko van de regen in de drup. “Pas na negen maanden gooide ik het roer om: ik stopte een tijd met werken en focuste op mezelf. Mila heeft nog altijd slaapproblemen en blijft gevoelig, maar hoe beter ik voor mezelf zorg, hoe beter mijn dochter zich voelt.”

Volgens Vanderhasselt valt dat logisch te verklaren. Ze vertelt dat wanneer mensen chronische stress ervaren, ze de neiging hebben om door te gaan en daar vooral niet bij stil te staan. “Vergelijk het met een berg die je leven voorstelt. Je rijdt er met de auto overheen, waarbij het gaspedaal het zogeheten sympathisch systeem (verantwoordelijk voor prestatie en vecht- of vluchtgedrag, red.) voorstelt en het rempedaal je parasympathisch systeem (verantwoordelijk voor herstel en rust, red.). Allemaal heel leuk en aardig dat ons actief stresssysteem zo snel mogelijk van die berg wil afracen, het geeft ons vaak veel voldoening, maar daardoor krijgt het sympathisch systeem de vrije hand en wordt het moeilijk om de rem in te duwen. Als je de race lang genoeg volhoudt, kom je terecht in een situatie van chronische stress.”

Duidelijk. Maar: welke factoren zorgen nu concreet voor een verhoogde kans op chronische stress? En wat kunnen we ertegen doen?

Uit onderzoek blijkt dat de emotionele vaardigheden van de ouders een van de belangrijkste factoren zijn, ofwel je vermogen om als ouder om te gaan met je eigen emoties én die van je kind. “Hoe minder goed je hiertoe in staat bent, hoe meer stress je zult ervaren”, zegt Belis. “Ook het perfectionisme van ouders legt een enorme druk en kan zorgen voor uitputting. Ontevredenheid over de partner- of ouderrelatie is een belangrijke bron van stress.”

Bepaald opvoedingsgedrag − dat er vaak op gericht is de spanning zo snel mogelijk weg te nemen − zorgt uiteindelijk voor meer stress: denk aan inconsequent gedrag, dwingend gedrag of escalaties, legt Belis uit. “Ouders die gebukt gaan onder veel stress kunnen niet meer goed emotioneel afstemmen op de noden van hun kind. Als de draagkracht te lang niet meer opweegt tegen de draaglast, kan chronische stress ontstaan.”

Bewust tijd maken

Wat we hiertegen kunnen doen, is eigenlijk niet zo moeilijk, zegt Vanderhasselt. “Enerzijds is het belangrijk om te beseffen dat we stress − energie die vrijgekomen is in ons lichaam – niet alleen cognitief kwijtraken, maar vaak ook door fysiek iets te ondernemen.” Waar we momenteel vaak na een lange dag werken en de kinderen verzorgen in de zetel ploffen en ons brein de kans geven om op volle toeren te piekeren, kruipen we dus beter een keer de trampoline op of blèren we tijdens het koken uit volle borst mee met onze kinderen. Je kunt net zo goed je lichaam gebruiken om de vrijgekomen energie door stress los te laten, die je anders zou gebruiken om te gaan piekeren.

“Ik ben wel een piekeraar”, geeft Steylemans toe. “Vaak blijven gedachten of vragen die ik mezelf stel, lang in mijn hoofd malen. Daarom heb ik overal notitieboekjes liggen, mijn gsm bevat ondertussen 80.000 notities en herinneringen.” Maar wat echt helpt om los te laten, vertelt ze, is een bad nemen. “Hoewel onze badkamer nog niet af is, stond dat bad er als eerste. Ik maak bewust tijd voor die twee uur waarin niemand mij iets moet vragen.” Ook het buitenleven speelt binnen haar gezin een grote rol. “Als ik in de stal van onze boerderij even hard kan doorwerken word ik fysiek moe. Daardoor is mijn hoofd ook al wat leger.”

null Beeld RV
Beeld RV

Om dat te begrijpen, is het belangrijk om te beseffen hoe stress in onze hersenen eigenlijk ontstaat. “Veel ouders weten nog te weinig of beseffen niet dat ons lichaam een ideale toegangspoort is om weer in rustmodus te komen, en dat ontspannen niet alleen mentaal moet gebeuren”, zegt Vanderhasselt.

Zo vergelijkt ze onze hersenen met een schip, waarbij iemand vanuit het kraaiennest roept als er gevaar dreigt, waar een eerste stuurman kiest waar we naartoe varen en een logboek in een van de kajuiten bijhoudt. “Vervang nu het kraaiennest door de amygdala, de eerste stuurman door de prefrontale cortex en het logboek door de hippocampus. De amygdala zal de prefrontale cortex vlug waarschuwen wanneer er gevaar dreigt. Vervolgens kan de cortex − evolutionair gezien het jongste gebied − even besluiteloos worden en te rade gaan bij de hippocampus. Die checkt op zijn beurt of onze hersenen al eens eerder met deze stresssituatie te maken kregen en welke reactie noodzakelijk is. Hoe harder en langer het kraaiennest kan roepen, hoe onrustiger de eerste stuurman, hoe meer en langer de gaspedaal wordt ingeduwd.

Misschien is het een troost om te beseffen dat niet alle stressreacties een probleem vormen, zegt Vanderhasselt. “Er bestaat ook zoiets als goede stress. Die hebben we nodig om ons goed te doen voelen, plezier te hebben, uit te dagen en dingen te ondernemen. Bezie het als de extra power die je nodig hebt om dingen te durven laten doen. Streven naar een leven zonder stress valt ook weer niet aan te raden.”

Marie-Anne Vanderhasselt, Ouders onder hoogspanning, El Tigre Publishing, 240 p., 24,95 euro

TIPS VAN ONZE INTERVIEWEES

• Laat bemoeienissen van andere ouders minder aan je hart komen: je gaat minder in vraag stellen en staat sterker in je schoenen

• Doe genoeg dingen apart van elkaar als ouder, zodat je ook nog je eigen persoon blijft buiten het moeder- en vaderschap en de tijd neemt om situaties apart te verwerken

• Besef dat stress in je lijf kruipt: fysieke ontspanning is dus echt nodig om die energie kwijt te raken

• Durf hulp te vragen aan vriendinnen of vrienden, babysits of de hulpverlening

• Probeer kleine problemen of situaties zo veel mogelijk te relativeren.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234