Donderdag 09/02/2023

AchtergrondDierenwelzijn

‘Niet dierenrechtenactivisten zullen de slachthuizen sluiten, maar kweekvlees’: GAIA viert dit weekend dertigjarig bestaan

Protest bij het Europees Parlement in Brussel, om het transport van dieren diervriendelijker te maken. Beeld
Protest bij het Europees Parlement in Brussel, om het transport van dieren diervriendelijker te maken.

Van afgeranselde runderen tot gekooide kippen en levend verzwolgen vissen: al dertig jaar strijdt GAIA voor de dieren. De activisten oogstten kritiek en incasseerden klappen, maar openden de ogen voor dierenleed. ‘Je kunt wat ze soms doen onnozel vinden, maar ze zijn wel consequent.’

Dieter De Cleene

“We zijn geen vrienden, maar we respecteren elkaar”, zegt Krist Vandemoortele over GAIA-voorman Michel Vandenbosch. Vandemoortele is al 25 jaar voorzitter van Winkel Koerse, dat in het West-Vlaamse Sint-Elooiswinkel de straatpaardenrennen organiseert, en dat inmiddels al 166 jaar. Behalve in 1993 dan, toen de wedstrijd na protest van het toen nog piepjonge GAIA niet mocht doorgaan, uit vrees voor de openbare orde.

Met beelden van paarden die tot bloedens toe onderuitgaan op het gladde asfalt, zette de dierenrechtenorganisatie zichzelf op de kaart. “De mensen lustten Vandenbosch hier rauw”, herinnert Vandemoortele zich. “Maar we kunnen niet ontkennen dat wat er op die beelden te zien was niet koosjer was.”

Vandemoortele ging in gesprek met de dierenrechtenactivisten. “In het grootste geheim, want er waren bestuursleden die niet van onderhandelen wilden weten. Michel kwam met politiebegeleiding. Vandaag komt hij hier gewoon bij mij thuis.” In samenspraak met GAIA vervelde Winkel Koerse tot een evenement waarbij stijl primeert op snelheid, en er streng op dierenwelzijn wordt toegezien. “Na de voorbije editie kregen we nog een compliment van de GAIA-waarnemers dat er niets aan te merken viel”, zegt Vandemoortele. “Ik deel hun visie niet. Zij willen liefst helemaal niets met dieren. Maar ik ben wel blij dat we dertig jaar geleden het gesprek zijn aangegaan en nu nog bestaan.”

Het was niet de eerste keer dat Vandenbosch de media handig wist te bespelen. ‘Apensmokkel met koninklijk vliegtuig’, kopt De Morgen in 1985 op de voorpagina, nadat de toen 24-jarige Vandenbosch heeft onthuld dat koning Boudewijn na zijn bezoek aan Congo twee chimpansees heeft meegekregen, die illegaal en in erbarmelijke omstandigheden zijn vervoerd.

Eind jaren 80 maakte Vandenbosch deel uit van een discussiegroep met onder meer de filosofen wijlen Jaap Kruithof en Johan Braeckman, waar ook over dierenwelzijn werd gedebatteerd. “In Michel brandde toen al het heilig vuur”, zegt Braeckman. “Hij vond dat het niet bij praten mocht blijven, en dat er nood was aan actie.”

Bij dierenbeschermingsorganisatie Veeweyde, dat enkele dierenasielen uitbaat, leert Vandenbosch Ann De Greef kennen, en samen richten ze in 1992 GAIA op. Van een tweemanszaak groeide de organisatie uit tot een gevestigde waarde met 80.000 leden. “De grote verdienste van GAIA is dat ze mensen hebben wakker geschud en dierenwelzijn echt op de maatschappelijke en politieke agenda hebben gezet”, vindt Braeckman. “Voorheen dachten mensen bij dierenwelzijn aan honden en katten. GAIA heeft mensen de ogen geopend voor het leed van het immense aantal dieren dat we kweken om op te eten.”

Met actrice Pamela Anderson, tegen de productie van foie gras, Parijs, januari 2016. Beeld AP
Met actrice Pamela Anderson, tegen de productie van foie gras, Parijs, januari 2016.Beeld AP

Om de kneepjes van het vak te leren, reizen de GAIA-oprichters begin jaren 90 naar een conferentie in de Verenigde Staten, waar het kruim van de Amerikaanse dierenrechtenbeweging present tekent. Ze maken er kennis met de kracht van verborgen camerabeelden. Met die tactiek stellen ze in de jaren 90 en 2000 dierenmishandeling op paarden- en veemarkten aan de kaak. Beelden waarop te zien is hoe runderen en paarden geschopt en afgeranseld worden, gaan de wereld rond. De acties leiden tot de afschaffing van de paardenmarkt in Sint-Jans-Molenbeek. ‘Le roi des emmerdeurs’, de koning van de lastpakken, noemt toenmalig burgemeester Philippe Moureaux de GAIA-voorman wanneer hij de beslissing om de markt af te schaffen ondertekent. “Een mooie eretitel”, aldus Vandenbosch.

Ook zes veemarkten moeten de deuren sluiten, zij het niet zonder slag of stoot. “Er viel in die tijd moeilijk met veehandelaars te dialogeren”, lacht Vandenbosch. Bij een actie aan de veemarkt in Anderlecht slaan boze paardenhandelaars hem in 1998 in elkaar. Het GAIA-boegbeeld incasseert trappen terwijl hij al op de grond ligt en wordt onder gejoel en applaus met de ambulance afgevoerd. “Die beelden zijn tot het collectief geheugen gaan behoren”, zegt Vandenbosch. “Nu nog spreken mensen mij erover aan alsof het vorige week is gebeurd.”

Terwijl bij Vandenbosch de ogen worden dichtgetimmerd, gaan ze bij het brede publiek open. “Dat is een belangrijk moment geweest”, zegt Vandenbosch. “De mensen zagen: die gasten van GAIA overdrijven niet.” Enkele jaren later moet Vandenbosch even onderduiken. Dat leidt tot een koerswijziging. “De rijkswacht had lucht gekregen van een plan om mij uit de weg te ruimen en even leek het alsof ik dierenarts Karel Van Noppen achterna zou gaan”, zegt Vandenbosch. “Die gebeurtenissen hebben ons van strategie doen veranderen. We kozen niet louter voor confrontatie, maar ook voor overleg.”

Voormalige boerenbondvoorzitter Piet Vanthemsche noemt Vandenbosch “een gewaardeerd tegenstander”. “GAIA is uitgegroeid tot een goed gedocumenteerde, volwaardige gesprekspartner van de sector”, zegt Vanthemsche. “De organisatie is de luis in de pels, maar wel altijd bereid tot een compromis als dat tot vooruitgang leidt. De dag erna voeren ze wel opnieuw actie om nog verder te gaan dan dat compromis, maar dat moet je aanvaarden.”

null Beeld GAIA
Beeld GAIA

Katje Lee en Sanda Dia

Niet alle acties van GAIA kunnen op evenveel bijval rekenen. Wanneer de organisatie rond de eeuwwisseling protesteert tegen het drinken van levende visjes tijdens de Geraardsbergse krakelingenfeesten, heeft burgemeester Guido De Padt (VLD) het over ‘dierenwelzijnsfundamentalisme’.

Recenter zorgde de heisa om ‘katje Lee’ voor geanimeerde discussies op sociale media. De uit Peru meegebrachte asielkat had na zijn vaccinatie tegen hondsdolheid onvoldoende lang in quarantaine gezeten en moest daarom volgens het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen (FAVV) worden geëuthanaseerd. Nadat GAIA de kat de bel had aangebonden volgden petities en een juridische strijd om het lot van Lee. Minister van Dierenwelzijn Ben Weyts (N-VA) en viroloog Marc Van Ranst mengden zich in het debat. ‘Laat Lee leven’, riep een schare meer en minder bekende Vlamingen op in een videoboodschap. Critici vroegen zich af of dat allemaal niet een tikje buiten proportie was. Een enkeling hoopte dat Lee snel een spuitje zou krijgen, al was het maar om een einde te maken aan de hele heisa.

Dat GAIA zich burgerlijke partij stelt in het proces over de dood van student Sanda Dia deed sommigen opnieuw de wenkbrauwen fronsen. Tijdens de doop bij studentenclub Reuzegom liet niet alleen Sanda Dia het leven, maar sneuvelden ook een goudvis, een paling en een muis. “Ooit van perspectief gehoord?”, vroeg schrijfster Ann De Craemer zich af. “Onnozel en genant”, oordeelde misdaadjournalist Joris Van der Aa.

“Je kan dat allemaal onnozel vinden, maar ik vind het vooral consequent”, zegt Braeckman. Vandenbosch wijst op de rode draad in al die zaken. “Onze missie is de waarde van een dierenleven en het belang van dierenwelzijn te laten doordringen in alle geledingen van de maatschappij“, zegt Vandenbosch. “Met wezens die in staat zijn tot lijden sol je niet, en je doodt ze niet zomaar. Het maakt niet uit of het daarbij om een visje gaat of om een aaibare hond.” Er is wat dat betreft al een hele weg afgelegd, stelt Vandenbosch vast. “Ook rechters nemen dierenwelzijn nu serieus, terwijl de kwestie vroeger werd weggelachen.”

Onverdoofd slachten

Waar zijn de boegbeelden zelf het meest tevreden over? “Het is een goede zaak dat dierenwelzijn niet langer een bevoegdheid is van de minister van Landbouw, waarbij de dieren vaak het onderspit moesten delven”, zegt De Greef. “We zijn trots dat we daar nu een volwaardige minister voor hebben, met dierenwelzijn in zijn titel. Drie zelfs, één in elk gewest. Dat is vrij uniek.”

Met de analyse dat die minister met een verbod op dwangvoederen of nertsenkwekerijen - al bij al marginale sectoren in Vlaanderen - vooral het laaghangend fruit plukt, zijn ze het bij GAIA niet eens. “Voor de afschaffing van de pelsdierenhouderij voeren we al decennia actie”, zegt De Greef. “Je moet Ben Weyts wel nageven dat niemand voor hem de moed heeft gehad die beslissingen te nemen. Wat niet wegneemt dat er nog veel werk op de plank ligt. Een afschaffing van kooisystemen voor kippen bijvoorbeeld, dat belooft hij ons al lang.”

Met Brigitte Bardot in Brussel in 1995. Beeld rv
Met Brigitte Bardot in Brussel in 1995.Beeld rv

Vandenbosch denkt met trots terug aan het in 2009 ingevoerde Europese handelsverbod in zeehondenbont. “Dat verbod zou er zonder ons niet gekomen zijn”, zegt Vandenbosch. “Ik ben destijds zelf naar Canada getrokken om er de zeehondenjacht te aanschouwen met volksvertegenwoordigers Magda De Meyer (sp.a) en Jean-Marie Dedecker (VLD), die compleet van slag was door de extreme wreedheden. Het idee was om België een voortrekkersrol te laten spelen, en vervolgens andere Europese landen te laten volgen. Zo heeft het kleine GAIA toch maar mooi Canada op de knieën gekregen.”

De dag waarop het Europees Hof van Justitie oordeelde dat het in 2019 ingevoerde Vlaamse verbod op onverdoofd slachten niet in strijd is met Europees recht of met de vrijheid van religie, noemt de GAIA-voorzitter een van de mooiste van zijn leven. “We hebben gevochten als leeuwen voor dat verbod”, zegt Vandenbosch. “Ik had wel tien meter in de lucht kunnen springen van blijdschap.”

Zo groot de vreugde toen was, zo groot was de ontgoocheling toen het Brusselse parlement eerder dit jaar een verbod op onverdoofd slachten wegstemde. “De wetenschappelijke consensus is duidelijk: onverdoofd slachten veroorzaakt onnodig en vermijdbaar dierenleed”, zegt Vandenbosch. “Dat zijn we overal gaan uitleggen. Dat zo’n verbod er omwille van religieuze vooringenomenheid en electoraal opportunisme dan toch niet komt, maakt mij razend.”

Dat het vooral in de politiek allemaal tergend traag gaat, is een gedeelde frustratie. “Daarom zijn we gaandeweg ook met supermarkten aan tafel gaan zitten”, zegt De Greef. “Zij kunnen door hun aankooppolitiek te veranderen een verschil maken voor miljoenen dieren.” Zo zorgde GAIA ervoor dat eieren uit legbatterijen uit de rekken verdwenen en dat verschillende supermarkten geen vlees van chirurgisch gecastreerde biggen meer verkopen.

null Beeld GAIA
Beeld GAIA

“GAIA heeft de focus verlegd van mediagenieke actie naar wegen op het beleid en op complexe dossiers, zoals de kippen- en varkenshouderij, waarin het veel moeilijker is om vooruitgang te boeken”, stelt dierenethicus Stef Aerts (Odisee Hogeschool) vast. “Dat is op zich een straffe prestatie.”

Vandaag is het vooral Animal Rights dat uitpakt met schokkende beelden uit slachthuizen en veebedrijven, zoals GAIA dat destijds deed. “De weg is geplaveid door GAIA”, zegt Els Van Campenhout van Animal Rights. “Michel heeft voor ons letterlijk de klappen opgevangen.”

De nieuwe lichting dierenrechtenactivisten stelt zich minder pragmatisch op. Voor minder dan de algehele afschaffing van de veehouderij doen ze het niet. “We vullen elkaar aan”, zegt Vandenbosch. “Je kunt wel filosoferen over een ideale wereld zonder veehouderij, maar daar schieten de dieren die vandaag in de stallen zitten niet veel mee op.”

De laatste jaren zet de organisatie hard in op campagnes rond kweekvlees. “Niet dierenrechtenactivisten zullen de slachthuizen sluiten, wel kweekvlees”, denkt Vandenbosch. “Het aantal vegetariërs en veganisten zal vermoedelijk altijd beperkt blijven. Kweekvlees geeft de mensen die toch vlees willen blijven eten de mogelijkheid dat te doen zonder dierenleed.”

Vandenbosch en De Greef denken nog niet aan stoppen. “De strijd voor dierenwelzijn is ons levenswerk en zit in ons DNA”, zegt Vandenbosch. “Het is een beetje zoals bij Maarten Luther: hier sta ik, ik kan niet anders.” Op korte termijn hopen ze onder meer nog een verbod op kooisystemen en biggencastratie in de trofeeënkast te kunnen zetten, en een btw-verlaging op diergeneeskundige zorg. “Ik zou ook graag nog meemaken dat dierenrechten in de grondwet komen”, zegt Vandenbosch. “Al zou ik daar wellicht net als een kat een paar extra levens voor nodig hebben. De transitie waarbij we dieren zien als bewuste wezens met belangen die ertoe doen, is in volle gang. Maar het is een werk van lange adem. Al had ik dertig jaar geleden niet durven dromen van wat we vandaag allemaal al hebben gerealiseerd.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234