Donderdag 26/05/2022

PsychologieBoeken

Koopt u ook boeken die u nooit leest? Dat zegt iets over wie u bent

Karl Lagerfeld, 2008. Beeld Dessons Eric/JDD/ABACA
Karl Lagerfeld, 2008.Beeld Dessons Eric/JDD/ABACA

Koopt u ook boeken met de intentie ze te lezen, maar belanden ze steevast op een stapel naast uw reeds kreunende boekenrek? De Japanners hebben er een woord voor, lotgenoot Katrin Swartenbroux een verklaring.

Katrin Swartenbroux

Mijn kat is er ondertussen al aan gewend, mijn lief nog niet. Waar zij er behendig tussendoor sluipt, knalt hij er nog regelmatig tegenaan. En dan het gevloek. “Waarom liggen er overal stapels boeken op de grond? Steek die eens in de ­boekenkast!”

Hij begrijpt niet dat er Een Systeem is. De boekenkast, die overigens toch al uitpuilt, is voor gelezen boeken, de grond is voor ongelezen boeken. Toegegeven, ik denk dat er ondertussen evenveel boeken op het parket liggen als dat er op planken staan. Ik hamster literatuur alsof ik Netflix ooit uitgekeken zal hebben en mijn telefoon op een dag in mijn hand gaat ontploffen. En ondanks mijn gigantische verzameling ongekraakte boekkaften (jep, ik ben zo iemand) kan ik het niet laten om op tijd en stond nog meer papier aan te zeulen.

Jorien Caers en Richard Bolte, uitbaters van ‘mijn’ Antwerpse boekenwinkel en wijnbar Luddites, bevestigen dat ik zeker niet de enige ben die meer boeken koopt dan ze eigenlijk voor ogen had. “We zien het bij veel klanten. Dan komen ze aan de kassa met drie of vier boeken en foeteren ze dat ze eigenlijk niets gingen kopen”, lacht Caers. “Ik ben zelf ook wel een book hoarder, maar ik dacht dat een boekenwinkel openen daarbij ging helpen. Niet dus, want ik zie elke dag hoeveel moois er binnenkomt. Uitgeverijen doen echt hun best om onweerstaanbare uitgaven op de markt te brengen – zij beseffen ook dat hun producten niet alleen gebruikt, maar ook tentoongesteld worden. En dus zit ik thuis met stapels boeken die ik nog moet lezen of uitlezen. Ik denk dat ik, met wat ik aan onverteerd materiaal heb liggen, nog een tweede boekenwinkel zou kunnen starten.”

null Beeld Vijselaar en Sixma
Beeld Vijselaar en Sixma

Boeken kopen heeft iets magisch. Het snuisteren door de rekken in de hoop verrast te ­worden door iets nieuws of net iets heel ouds. Interessant ogende ­kaften of speciale uitgaven van een boek zien dat je eigenlijk al hebt, maar dan nog mooier. Handgeschreven kaartjes met tips van boekenliefhebbers die een bepaald debuut aanraden dat jij vervolgens omarmt in de hoop ook wat van hun emotie mee naar huis te nemen. Dat ene boek van die ene auteur waar zoveel om te doen is momenteel. De frase “maar ik heb al een boek” werd nog nooit uitgesproken of neergeschreven, tenzij in een bundeling die momenteel stof ligt te vergaren naast mijn zetel. Voor alle duidelijkheid: ik lees. Ik lees best veel. Maar ik lees bijlange niet voldoende om mijn vloerbedekking te verantwoorden. Laat staan mijn koopgedrag.

Volgens professor marketingcommunicatie Tim Smits (KU Leuven) treden er heel wat zaken in werking wanneer we een (boeken)winkel binnenstappen. “De mens is van nature een jager-­verzamelaar, dus de meesten onder ons beschikken over een natuurlijk hoardinginstinct: we ­willen een voorraad inslaan. Daarnaast houden we van vrijheid en willen we kunnen kiezen. We willen dingen bezitten zodat we er, wanneer wij dat willen, gebruik van kunnen maken. Ten slotte is er ook zoiets als het endowment effect: door iets te bezitten, wordt het meer waard voor onszelf.”

Umberto Eco, 1977. Beeld Getty Images
Umberto Eco, 1977.Beeld Getty Images

De mechanismen die Smits opnoemt zijn volgens hem op heel veel spullen van toepassing, maar ik ervaar ze alleen bij boeken. Toen ik onlangs een tweede regenjas kocht, voelde dat haast als een verspilling, terwijl ik die jas zeker zal dragen. Een boek kopen voelt echter altijd als een verrijking, terwijl ik het misschien nooit zal lezen.

Uiteraard voel ik me soms ­schuldig over mijn grote collectie onaangeroerde zielenroerselen van schrijvers van wie ik wéét dat ze me zullen raken. Jesmyn Ward, Bernardine Evaristo, Ocean Vuong, Shruti Swamy... Ze zijn ondertussen schor van het schreeuwen dat ik mijn tijd beter, anders, intellectueler zou kunnen besteden. Volgens de Libanees-Amerikaanse statisticus Nassim Nicholas Taleb is dat schuldgevoel over ongelezen boeken echter volkomen ­misplaatst. Integendeel zelfs: de boeken die je (nog) niet gelezen hebt zijn volgens hem meer waard dan de boeken die je wel gelezen hebt, oreert hij in zijn boek De zwarte zwaan - De impact van het hoogst onwaarschijnlijke.

null Beeld Vijselaar en Sixma
Beeld Vijselaar en Sixma

Een goed voorbeeld, volgens Taleb, is de bibliotheek van Umberto Eco, die meer dan dertigduizend boeken bevat – meer dan hij er ooit had kunnen lezen. De reacties van bezoekers op deze buitengewone boekerij waren veelzeggend. De meesten waren onder de indruk van alle kennis die de schrijver vergaard had, slechts enkelen realiseerden zich waar al deze boeken voor stonden: het verlangen om meer te lezen en te blijven leren. Taleb noemt het aanleggen van een leesvoorraad die je levensverwachting overstijgt dan ook een ‘antilibrary’, een woord dat ik eerder verwachtte in Harry Potter dan in een gerenommeerde essaycollectie, maar ik heb beide bestsellers (wat dacht u) nog niet gelezen.

Papier heeft geduld

Persoonlijk geef ik de voorkeur aan het woord dat de Japanners er in de zestiende eeuw al voor bedachten: tsundoku. Een porte-manteau die zoveel betekent als ‘leesstapel’ en die zich duidelijk onderscheidt van het Engelse ‘bibliomanie’. Wie aan tsundoku doet, koopt boeken met de intentie ze te lezen en start zo per ongeluk een verzameling, wie bibliomanie onder de leden heeft, koopt boeken om een bestaande verzameling uit te ­breiden. Mensen die aan tsundoku doen, houden dus van lezen én van boeken. Zelfs van de boeken ­waarvan ze nog niet weten of ze shit zijn. Waarom maken ze er dan de tijd niet voor?

“Papier heeft geduld”, verklaart consumentenpsycholoog en ­trendwatcher Herman Konings met een frase die ik graag op een fraai omgegeven omslag in mijn woonkamer wil leggen. “Je ervaart doorgaans geen tijdsdruk wanneer je een boek aankoopt, je kan het laten rijpen, en het zal er altijd ­liggen, voor dat juiste moment. Op dat vlak is het ook een goede investering. Niet enkel voor je introverte leven – een boek lezen is een moment voor jezelf, een manier om geraakt te worden en om te groeien – maar ook voor je ­extraverte leven. Een boek is immers ook een statussymbool.”

null Beeld Vijselaar en Sixma
Beeld Vijselaar en Sixma

Hoewel de boekenkast altijd al een centraal pronkstuk was, heeft de coronapandemie daar nog een schepje bovenop gedaan. De kans is groot dat u, wanneer u zoomde, netjes plaatsnam voor uw meest megalomane meubelstuk, zoals u dat zoveel anderen al had zien doen. Een goedgevulde boekenkast geeft status, zodanig zelfs dat het woord ‘credibility bookcase’ een dingetje met een eigen Twitteraccount werd. De anonieme gebruiker verzamelde foto’s van zoomers (vooral boomers) die schijnbaar achteloos pronkten met hun verzamelde intellectueel kapitaal of gewoon, met een vroege druk van Das Kapital. Het is een subtiele manier om bepaalde dingen al dan niet bewust te etaleren. Wanneer een politieker Audre Lorde op ooghoogte zet, maakt die een partijstandpunt, een droge biostatisticus die naast wiskundige turven ook de essays van David Sedaris heeft staan, wordt menselijker, terwijl we meer respect krijgen voor een youtuber wanneer we op de ­achtergrond het verzamelde werk van Philip Roth ontwaren. En ­hoewel ik niet neerkijk op eender welke literatuurvorm, valt het me op dat Chimamanda Ngozi Adichie op mijn salontafel mag liggen, terwijl mijn chicklits op mijn e-reader resideren.

Het boek als object werd zodanig alomtegenwoordig in interieurs dat giganten als Amazon de verkoop van prestigieuze nobelprijswinnaars, must-have klassiekers, maar ook van valse boeken zag stijgen. Jep. In leer gebonden lege kaften die er indrukwekkend uitzien, maar even hol zijn als je intenties.

“Een boekenkast verklapt dan ook niet per se hoe intelligent of belezen je bent, wel wat voor een persoon je bent”, zegt Konings. “Niet alleen door de titels en de auteurs die je erin herbergt, maar ook door de manier waarop je je boeken rangschikt. Zet je ze alfa­betisch, per kleur of netjes op afmeting? Welke boeken zet je op ooghoogte, plooi je de ruggen, neem je notities of werk je met een bladwijzer? Het is een schatkist van informatie waar je gasten in kunnen graaien.”

Oprah Winfrey heeft haar boekenzaakjes netjes voor elkaar. Beeld RV
Oprah Winfrey heeft haar boekenzaakjes netjes voor elkaar.Beeld RV

Mijn stapels boeken zijn ondertussen totempalen geworden, heiligdommen die uit balans lijken wanneer er een exemplaar uit verdwijnt en die gek genoeg iedereen ook respecteert. Als het over boeken verzamelen gaat, ben je plots geen hoarder. Mocht ik een fort maken van schoenen, Le Creuset-potten of muffins die lijken op Boris Johnson zou terstond een psychiater of een interventieteam met televisiecamera gebeld worden, nu ben ik gewoon “die belezen vriendin”.

“Het boek heeft in de lockdown veel aan waarde gewonnen”, zegt Konings die de stijgende boekenverkoop staaft. “Dat is niet zo verwonderlijk. Enerzijds gaat het om het medium zelf: we snakken naar papier wanneer zowat alles digitaal moet gebeuren. Daarnaast hebben we veel tijd gehad, tijd om eindelijk aan die ongelezen boeken te beginnen – zeker – maar ook voor introspectie en reflectie. We zijn op zoek gegaan naar dingen die resoneren, die ons konden vervoeren naar een andere plek en die ons troost konden bieden. Boeken zijn daar goed in. Tenslotte was er sowieso al een wereldwijde verschuiving merkbaar: kennis en intellectuele rijkdom wordt prestigieuzer dan materiële rijkdom.”

Ergens voelt het controversieel, hoe heelheelveel boeken kopen het tegengif is voor pronken met bezit. Telkens wanneer ik verhuis, neem ik mezelf dan ook voor om een deel van mijn boeken weg te schenken, maar wanneer ik mijn hand over de ruggen in mijn collectie laat glijden beschik ik plots zelf niet meer over een ruggengraat. Mijn boeken zijn een belofte aan mezelf. Ik leef voortdurend in de overtuiging of althans de hoop dat ik ooit de meest belezen versie van mezelf zal zijn, dat ik wanneer ik om vier uur ’s nachts de slaap niet kan vatten in het maanlicht zal zitten onderlijnen in een Dostojevski in plaats van West-Vlaamse ASMR-video’s op YouTube op te zoeken.

In zijn boek The Amenities of Book Collecting and Kindred Affections (1918) vat notoir ­leesliefhebber A. Edward Newton het treffend samen:

“Even when reading is impossible, the presence of books acquired ­produces such an ecstasy that the buying of more books than one can read is nothing less than the soul ­reaching towards infinity... We ­cherish books even if unread, their mere presence exudes comfort, their ready access reassurance.”

Het is een quote die ik ­onderlijnd zou hebben. Mocht ik het boek gelezen hebben.

Culinair schrijfster Nigella Lawson. Beeld RV
Culinair schrijfster Nigella Lawson.Beeld RV
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234