Vrijdag 01/07/2022

InterviewCéline Douilliez

‘Je hoeft niet voor elk etentje je hele huis te poetsen’: deze psycholoog probeert perfectionisten te ‘genezen’

null Beeld Joris Casaer
Beeld Joris Casaer

Perfectionisme heeft in onze samenleving een eerder positieve bijklank, maar het kan mensen ook stevig onder de duim houden. Professor psychologie Céline Douilliez verdiept zich er al jaren in en weet wat je ertegen kan beginnen. ‘Kleine stappen zijn belangrijk. Een perfectionist voorstellen om vrienden uit te nodigen en pizza te bestellen, dat werkt niet.’

Stijn De Wandeleer

Céline Douilliez doet aan de UCLouvain al jaren onderzoek naar perfectionisme. Recent ontwikkelde ze samen met twee collega’s een nieuwe behandelingsmodule die perfectionisten naar een vrijer en dus minder perfect leven begeleidt. Materie die haar niet alleen boeit, maar ook persoonlijk raakt. “Vroeger was ik zelf een perfectionist”, vertelt Douilliez, “maar ondertussen heb ik geleerd om flexibeler te zijn en om mezelf minder streng te beoordelen. Meteen ook het bewijs dat het mogelijk is om van je perfectionisme af te raken, of om het op zijn minst tot een vorm te kneden waarmee je kan leven. Sommige perfectionisten vrezen dat ze, zodra ze hun drang naar perfectie laten varen, nergens nog om zullen geven. Maar er zijn wel degelijk veel meer nuances mogelijk. Dat heb ikzelf ook ondervonden.”

Wanneer mag je jezelf een perfectionist noemen?

“Mensen met perfectionisme hebben de neiging om zichzelf of hun omgeving heel hoge standaarden op te leggen. Die verwachtingen kunnen haalbaar zijn, maar in veel gevallen zijn ze ook totaal onrealistisch, wat tot zelfkritiek leidt. Perfectionisten worden geplaagd door een innerlijke stem die constant commentaar levert op wat ze doen, ze zien hun leven dan ook vaak als een aaneenschakeling van mislukkingen. Het is alsof ze nooit gelukkig kunnen zijn met wat ze bereikt hebben, omdat die perfecte staat waar ze naar streven er maar niet komt. Om geliefd te zijn of geaccepteerd te worden, denken ze dat ze aan die hoge standaarden moeten voldoen, en die zullen ze dus koste wat het kost proberen te bereiken. Dat kan heel vermoeiend zijn en een hele hoop mentale klachten met zich meebrengen.”

Toch wordt perfectionisme in onze samenleving vaak als iets positiefs gezien. Tijdens sollicitatiegesprekken halen sollicitanten perfectionisme weleens aan om te tonen dat ze goed werk zullen leveren.

“We leven natuurlijk in een prestatiemaatschappij, de maatschappelijke druk om perfect te zijn ligt hoog. Perfectio­nisme wordt ook vaak met ambitie verward. Het klinkt dus goed om te zeggen dat je perfectionist bent. Maar als je samenwerkt met iemand die door zijn perfectionisme keer op keer zijn deadlines mist, dan is dat plots helemaal niet meer zo’n nuttige eigenschap. In extreme vormen kan ze zelfs leiden tot een constant gebrek aan voldoening in het leven, en eetstoornissen en depressies in de hand werken. Bovendien zijn er aanwijzingen dat er een link bestaat tussen perfectionisme en burn-out. Onze samenleving lijkt perfectionisme aan te moedigen zonder rekening te houden met die negatieve kanten. Dat vind ik problematisch.”

Céline Douilliez: ‘Als je samenwerkt met iemand die door zijn perfectionisme keer op keer deadlines mist, dan is dat plots niet meer zo’n nuttige eigenschap’ Beeld Joris Casaer
Céline Douilliez: ‘Als je samenwerkt met iemand die door zijn perfectionisme keer op keer deadlines mist, dan is dat plots niet meer zo’n nuttige eigenschap’Beeld Joris Casaer

Zijn er dan helemaal geen voordelen verbonden aan perfectionisme?

“Die zijn er wel: in eerste instantie zal je misschien snel vooruitgang boeken in je carrière of zal je een geliefde vriend zijn omdat je telkens voor iedereen klaarstaat. Het perfectionisme wordt een probleem als de negatieve gevolgen zwaarder doorwegen dan de positieve. Als je voort­durend aan het piekeren bent over je werk of over hoe je je hebt gedragen in een sociale context, bijvoorbeeld. Of als je veel tijd nodig hebt om een heel simpele taak uit te voeren omwille van de angst dat het eindresultaat niet volmaakt zal zijn, dan is er iets mis.”

Wanneer ik met vrienden of collega’s praat, lijkt iedereen bij zichzelf wel perfectionistische trekjes vast te stellen. Worstelen we niet allemaal in zekere mate met die drang naar perfectie?

“Je kan perfectionisme inderdaad zien als een soort continuüm, waarbij sommigen een beetje perfectionistisch aangelegd zijn, terwijl anderen zich helemaal in de rode zone bevinden. Zo is het ook mogelijk om perfectionistisch te zijn in één deel van je leven, terwijl je compleet nonchalant bent in het andere. Het hangt er maar van af waaraan jij zelf het meeste waarde hecht, en uit welke domeinen je je identiteit opbouwt. Veel van de mensen die ik ontmoet zijn perfectio­nistisch in verschillende facetten van hun leven, daarom weegt het zo zwaar op hen. Maar anderen gaan in een poging om één specifiek doel te bereiken net alle andere factoren buitensluiten, zoals familie of vriendschappen.

“In onze therapie helpen we patiënten dus om de domeinen waaruit ze hun eigenwaarde halen opnieuw wat meer te diversifiëren. Soms is dat vrij eenvoudig. Bijvoorbeeld bij diegenen die hun geluk ooit wel uit verschillende delen van hun leven haalden maar die mettertijd enkel in één domein gingen investeren waarin ze de perfectie wilden bereiken, zoals hun werk of het ouderschap. Het zal waarschijnlijk langer duren wanneer iemand al van kinds af aan perfectio­nistisch is en nooit leerde om eigenwaarde uit iets anders dan prestaties te putten.”

Hoe pak je het bij hen dan aan?

“Ik raad hen altijd aan om te experimenteren. Een voorbeeld: heel wat perfectionisten denken dat ze het hele huis moeten poetsen voor ze vrienden uitnodigen, of dat ze bij een etentje elk gerecht zelf klaargemaakt moeten hebben. Ze gaan dat soort situaties soms zelfs uit de weg omdat het te veel tijd en energie kost om al die voorbereidingen te treffen. Kleine aanpassingen kunnen een verschil maken. Ze kunnen bijvoorbeeld een voorgerecht uit de supermarkt meebrengen en de rest zelf koken. Die verandering is dan niet zó groot dat ze te overweldigend wordt.

“Vaak denken perfectionisten heel zwart-wit en gaan ze ervan uit dat ze afgerekend zullen worden op dat soort praktische keuzes. Maar meestal merken ze dat hun gasten er uiteindelijk helemaal geen opmerking over maken, en dat ze misschien zelfs wat meer van de avond kunnen genieten in plaats van zich de hele tijd zorgen te maken. Die kleine stappen zijn heel belangrijk. Als je tegen een perfectionist zou zeggen: nodig je vrienden uit en bestel samen een pizza, dan gaat dat niet werken. Dan is het verschil met hoe ze zich vroeger gedroegen te groot.

“Sommigen hebben het ook moeilijk met keuzes maken. Ze willen het perfecte restaurant of de perfecte reis boeken, maar kunnen daardoor de knoop niet doorhakken. En dan gebeurt er natuurlijk niks. Wat kan helpen is om op zulke momenten een dobbelsteen op te werpen, en aan elk cijfer een keuze vast te hangen. Dat kan een goede manier zijn om wat druk van de schouders van de perfectionist te halen, en om weer wat spontaniteit in hun leven te krijgen.”

null Beeld Joris Casaer
Beeld Joris Casaer

Hoe ontstaat perfectionisme?

“Sommige kinderen zijn van nature gevoeliger voor positieve bekrachtigingen en straffen, en zullen logischerwijs makkelijker perfectionisme ontwikkelen. Anderen gaan dan weer het gedrag van hun perfectionistische ouders kopiëren. En voor kinderen die in een chaotisch huishouden opgroeiden of die door hun ouders verwaarloosd werden, kan perfectionisme net een manier zijn om hun leven wat controleerbaarder en voorspelbaar te maken.

“Ook de samenleving legt druk op. Dat kan druk zijn die kinderen op school ervaren, maar ook sociale en traditionele media kunnen een angst voor imperfectie aanwakkeren.”

Komt perfectionisme nu dan vaker voor dan vroeger?

“Uit een grote meta-analyse door collega’s uit Engeland, die meer dan honderd studies uit het Verenigd Koninkrijk, Canada en de Verenigde Staten onder de loep namen, blijkt inderdaad dat er de voorbije decennia een aanzienlijke stijging was in perfectionisme onder jongvolwassenen. En dan gaat het zowel over perfectionisme dat we onszelf opleggen als perfectionisme naar onze omgeving toe. Maar het is vooral het sociaal opgelegde perfectionisme – het gevoel dat je volmaakt moet zijn omdat je denkt dat je omgeving dat van je verwacht – dat de voorbije decennia toenam. Die vorm steeg in de onderzochte periode, tussen 1989 en 2016, met maar liefst 33 procent. De voornaamste boosdoener is wederom onze prestatiemaatschappij, maar alle perfecte plaatjes die voorbijkomen op sociale media doen er ook geen goed aan. Al moet ik toegeven dat ik wel een kentering opmerk. Kijk maar naar de body neutrality-beweging die aanmoedigt om je lichaam meer te omarmen, ook als je niet de klassieke perfecte maten hebt.”

Ook piekeren is voor veel perfectionisten een groot probleem, zo blijkt uit uw onderzoek. Hoe komt dat?

“Piekeren doen we natuurlijk allemaal, dat is niet meer dan menselijk. Wanneer je tijdens het piekeren de focus vooral legt op de situatie zelf en op wat je kan doen om het probleem op te lossen, dan kan het constructief zijn. Maar perfectionisten gaan op een meer abstracte manier nadenken over hun problemen. Ze vragen zich af waarom ze geen goede ouder zijn, sprokkelen bewijs bijeen om te tonen dat ze eigenlijk de hele tijd falen. Het spreekt voor zich dat dat dan weer niet constructief is, maar net heel venijnig.

“In ons lab zijn we ervan overtuigd dat vooral piekeren een grote rol speelt in het veroorzaken van de negatieve consequenties van perfectionisme. Want zelfs als het falen objectief gezien niet zo groot is, kan de subjectieve ervaring door dat piekeren wel zo aanvoelen. Onze behandelings­module draait voor een groot deel om het verminderen van dat piekergedrag.”

Hoe raak je van dat giftige piekeren af?

“De eerste stap is: je realiseren dat je aan het piekeren bent. Omdat het een gewoonte is, ben je je er niet altijd van bewust. Iemand kan in de zetel zitten en plots merken dat er een uur voorbij is gevlogen terwijl hij zat na te denken over hoe verschrikkelijk zijn leven wel niet is. Heb je tien of vijftien minuten over een probleem nagedacht en ben je niet tot een nieuwe oplossing gekomen, dan is de kans groot dat je aan het overdenken bent. Ook als je je na dat lange nadenken slechter voelt dan voordien, is dat een teken dat je niet op een opbouwende manier hebt gepiekerd.

“Nog een belangrijke stap is om uit te zoeken wat de triggers zijn van het piekeren. Soms kan dat een herinnering zijn, of zelfs een bepaald gemoed dat je linkt aan een eerder falen. In onze therapie vragen we patiënten om de aandacht te verleggen naar wat er in hun lichaam gebeurt en welke fysieke sensaties ze ervaren, om zo te voorkomen dat ze in het verleden of in de toekomst verglijden. Merk je dat je aan het piekeren bent, dan kan het ook helpen om in plaats daarvan echt iets te gaan doen. Concrete actie is altijd beter dan abstract nadenken.”

‘sommigen willen het perfecte restaurant of de perfecte reis boeken, maar kunnen de knoop niet doorhakken. Dan helpt de truc met de dobbelsteen.’ Beeld Joris Casaer
‘sommigen willen het perfecte restaurant of de perfecte reis boeken, maar kunnen de knoop niet doorhakken. Dan helpt de truc met de dobbelsteen.’Beeld Joris Casaer

Is het voor sommige perfectionisten nodig om professionele hulp in te schakelen, of kan je ook zelf je perfectionisme verhelpen?

“Het is absoluut mogelijk om je perfectionisme op eigen houtje een halt toe te roepen. Er zijn verschillende op wetenschap gestoelde zelfhulpboeken die bijvoorbeeld soelaas kunnen bieden. Het boek Overcoming Perfectionism van Roz Shafran is een aanrader. Anderen leren hun perfectionisme dan weer los te laten dankzij hun omgeving, omdat ze bijvoorbeeld vrienden of collega’s hebben die helemaal niet perfectionistisch zijn, maar die ze wel bewonderen om andere redenen.

“Maar als je er zelf niet in slaagt om je perfectionisme te verminderen, of als het bijdraagt tot moeilijkheden of lijden dat je zelf niet de baas kan, aarzel dan zeker niet om professionele hulp in te schakelen.”

Nog een laatste tip voor wie van zichzelf vermoed perfectionistisch te zijn?

“Voor de ouders: probeer je kinderen niet te overbeschermen, want dat is een van de ouderschapsstijlen die tot perfectionisme kan leiden. Leer je kinderen dat falen deel uitmaakt van het leerproces en dat het onmogelijk is om uit te blinken zonder af en toe met je hoofd tegen de muur te lopen. Dat advies is ook geschikt voor volwassenen: probeer fouten wat meer te omarmen, in plaats van ze te zien als iets onacceptabels.

“Ook een vorm van zelfcompassie ontwikkelen is heel belangrijk, want dat is iets wat veel perfectionisten helemaal niet hebben. In een situatie waarin je bijzonder kritisch bent voor jezelf zou je eens kunnen nadenken over wat je zou zeggen tegen een vriend in dezelfde situatie. Welke steunende of troostende woorden zou je dan bedenken? Voor de meesten is het makkelijker om vriendelijk te zijn voor een naaste dan voor zichzelf. Schrijf die woorden desnoods op, zodat je er later naar kan teruggrijpen.

“Bij sommige patiënten raad ik zelfs aan om elke dag enkele positieve herinneringen of ervaringen te verzamelen en die in een doos te verzamelen. Dat kan een manier zijn om je brein te trainen om meer aandacht te vestigen op het goede wat er gebeurt, in plaats van vooral op de negatieve ervaringen te focussen. Vaak merk je dan dat er ook heel wat goed loopt in je leven, waar je je dan aan kan optrekken als je het de volgende keer moeilijk hebt.”

3 tips om milder voor jezelf tte worden

“Pak je perfectionisme stap voor stap aan. Meteen proberen je hele leven om te gooien, zal je enkel ontmoedigen.”

“Laat een dobbelsteen de knoop doorhakken als je moeite hebt met keuzes maken.”

“Geef de voorkeur aan concrete actie boven abstract piekeren. Ben je langer dan een kwartier aan het nadenken zonder tot een oplossing te komen, is de kans groot dat je gedachten je alleen maar naar beneden halen.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234