Vrijdag 24/06/2022

Beter LevenCommunicatie

Hoe kan het dat zoomen niet went? Filosofen ontleden het probleem

null Beeld ROBIN UTRECHT
Beeld ROBIN UTRECHT

Na twee jaar went het zoomen nog steeds niet. Hoe kan het dat onlinecommunicatie vaak zo tekortschiet, en weten filosofen raad?

Laura Molenaar

Niets zo ongemakkelijk als wanneer er tijdens een beeldbelvergadering via Zoom, Teams of Google Hangouts een korte stilte valt, en jij en een collega precies tegelijk beginnen te praten. Vervolgens zeg je ook nog eens tegelijk ‘Nee, ga jij maar!’ om de verwarring compleet te maken. Wie gaat er nu eerst? Online communicatie leidt snel tot ongemak en misverstanden. Hoe kan de filosofie ons helpen zulke misverstanden te voorkomen of op te lossen?

Taalkundige Lauren Fonteyn werd aan het begin van de coronacrisis, zoals zovelen, ‘zoommoe’. “Ik voelde me heel moe en onvoldaan na een videovergadering”, vertelt ze. Als taalkundige vond ze de gesprekken wel interessant, en ze merkte interessante overeenkomsten en verschillen op.

De begroeting is vaak hetzelfde als bij face-to-facegesprekken, zegt Fonteyn. Maar in het echt ‘muten’ we onszelf niet als de ander aan het woord is. En ook afscheid nemen gaat anders: “Als ik in het echt bij een verjaardagsfeest wegga, zou ik nooit naar iedereen zwaaien. Maar bij videobellen doe ik dat wel.”

Pauzes in een ‘echt’ gesprek duren zo’n vier seconden voordat het ongemakkelijk wordt. Maar bij videobellen anticiperen we sneller: is het internet vastgelopen? Ben je er nog?

Geen feedback

Filosoof Gert-Jan van der Heiden wijst tijdens een beeldbelgesprek op nog een ander belangrijk verschil met fysieke bijeenkomsten. “Als je beeldbelt zie je gelaatsuitdrukkingen, dat helpt al om de kans op misverstanden te verkleinen. Maar je ziet wel alleen maar een gezicht, en ook nog eens tweedimensionaal. We dénken dat we nabij zijn, omdat we elkaars gezicht zien, maar dat blijkt helemaal niet zo te zijn.”

Als om dat te illustreren valt prompt de wifi van de interviewer uit. “Hallo?” Niemand. Ja, daar zijn we weer. Van der Heiden gaat verder: hij merkt de moeilijkheid van communiceren via video ook bij zijn onderwijs – hij is hoogleraar filosofie in Nijmegen.

“Zodra je op afstand communiceert loop je risico op misverstanden. Ik ben helemaal geen tegenstander van hulpmiddelen, het is fijn dat mijn studenten mijn colleges nog eens kunnen terugkijken. Maar je merkt dat je boodschap maar ten dele overkomt.”

Minder vloeiend, minder afstemming

In een normaal gesprek kun je je gesprekspartner makkelijk om extra informatie vragen, zegt Van der Heiden. “In een dialoog kun je de ander meteen vragen: leg dat nog eens uit? Bedoelde je dit of begrijp ik je verkeerd? Bij mijn online lessen merkte ik dat ook. Ik dacht, ik zet de chatfunctie open, dan kunnen studenten vragen stellen. Normaal kan ik die vragen vloeiend in mijn verhaal opnemen, maar nu merkte ik dat het een onderbreking werd. Als er opeens een verhaal oppopt in de chat wordt het stil, je krijgt dan een misvormde communicatie die minder vloeiend is, en minder een afstemming tussen gesprekspartners.”

Die ervaringen brengen Van der Heiden op een filosofisch punt. In de vorige eeuw was er sprake van een ‘talige wending’ in de filosofie. Veel filosofen gingen zich bezighouden met taal en taalproblemen.

“Het is niet verwonderlijk dat men juist in de moderne tijd in de interpretatie geïnteresseerd raakte, dat heeft ermee te maken dat de mens centraal komt te staan als individu. Ieder individu ervaart de wereld op zijn eigen manier. Dat komt door onze achtergrond, de dingen die we meemaken en ondernemen, de mensen die we kennen, enzovoort.”

Vergaderen tijdens de coronacrisis was even wennen. Beeld Hollandse Hoogte / Herman Wouters
Vergaderen tijdens de coronacrisis was even wennen.Beeld Hollandse Hoogte / Herman Wouters

Dezelfde woorden, een heel andere betekenis

Maar omdat iedereen de wereld op zijn eigen manier ziet, zagen filosofen, liggen er ook misverstanden op de loer. “Hoe communiceer ik mijn perspectief op de wereld aan mensen die de werkelijkheid op een hele andere manier ervaren? Zij bedoelen misschien wel iets anders met dezelfde woorden. Dan heb ik het niet over alledaagse dingen, als je iemand om een pak melk stuurt gaat het wel goed. Maar stel dat je iets vervelends hebt meegemaakt en je moet dat onder woorden brengen. Dan gaat het heel nauw luisteren of mensen je wel begrijpen.”

In de filosofie is een vakgebied ontstaan dat zich alleen maar bezighoudt met interpretatie: de hermeneutiek. Kan die ‘interpretatiekunde’ ons ook helpen met online miscommunicatie?

Een interpretatie zal beter worden naarmate je meer informatie hebt, zegt Van der Heiden. En dat is meteen ook het probleem met beeldbellen: “Tijdens een zoomgesprek zie je alleen maar een hoofd. In een één-op-ééngesprek kun je meer van de gelaatsuitdrukking zien, en je ziet meer van het lichaam. En er is toch iets aan fysieke nabijheid waardoor je interpretatie vele malen sterker is. Als twee lichamen zich in dezelfde ruimte bevinden krijg je veel meer informatie binnen.”

Verkeerde verwachtingen

Taalkundige Lauren Fonteyn heeft tijdens het zoomen hetzelfde gemerkt: dat we bij een beeldbelgesprek belangrijke informatie missen. “Als wij samen staan te praten ben ik op jou gefocust, ik zie je gezichtsuitdrukking, lichaamstaal, ik hoor je toon. We vullen elkaar al pratend aan en als jij lacht om mijn grap dan zal ik dat horen. Er is geen kunstmatige intelligentie die jou mutet terwijl ik praat. Tijdens een Zoom-gesprek zie ik de onderkant van je lichaam niet, ik kan niet zien dat je stiekem met je telefoon bezig bent.”

Die mismatch tussen verwachting en werkelijkheid maakt ons moe. Op zoek naar een oplossing zocht Fonteyn het internet af naar praktische tips. “Zet andere apps uit, en zorg ervoor dat je maar één spreker tegelijk op je scherm ziet. Zo kun je je Zoomgesprek laten lijken op een ‘echt’ gesprek.”

Soepeler

Maar daarmee los je het echte probleem niet op, zegt Fonteyn. “Het probleem is dat we tijdens een beeldbelgesprek dezelfde verwachtingen hebben als bij een gewoon gesprek. Collega’s zeiden tijdens het thuiswerken: laten we ’s middags op Teams afspreken, dan is het net alsof we samen lunchen. Maar het is helemaal niet hetzelfde.”

Zodra we dat doorhebben, zegt Fonteyn, zullen de gesprekken ook soepeler lopen. “Als we onze verwachtingen bijstellen gaan we ons ook minder slecht voelen achteraf. Zoom en Teams zijn niet slecht. Het ligt niet aan het kanaal, en ook niet aan ons. Het ligt er vooral aan dat we de foute verwachtingen hebben.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234