Zondag 04/12/2022

AchtergrondAlpinisme

‘Een wolk als een paddestoel? Maak dat je wegkomt’: ervaren klimmers delen tips om veilig de bergen in te trekken

De Matterhorn. Beeld Getty Images
De Matterhorn.Beeld Getty Images

In nauwelijks twee weken tijd verongelukten in de Alpen zestien bergsporters. Een verblijf in de bergen is niet zonder risico, zeker niet nu het klimaat een extra bedreiging vormt. Drie deskundige klimmers delen hun tips én hun fascinatie voor de bergen. ‘Angst is goed, maar vermijd paniek.’

Sue Somers

“De bergen hebben het laatste woord.” Of, omineuzer: “De berg geeft, de berg neemt.” Het zijn boutades onder bergsporters, maar zoals elk cliché een waarheid in zich draagt, zijn de uitspraken niet van enige waarheid gespeend. Elf bergwandelaars bij een gletsjerbreuk in de Italiaanse Dolomieten, drie bergbeklimmers onder wie twee Belgen na een val op de Tête de Milon, een berg in Zwitserland, en twee Zwitserse klimmers op de Matterhorn: de bergen eisten deze zomer al zestien levens in Europa.

Zelfs ervaren bergsporters, die weten hoe gevaarlijk de bergen kunnen zijn, staan ervan te kijken. “Ik was vooral verbaasd over de elf doden in Italië”, zegt Bart Overlaet vanuit Chamonix. Tijdens het schooljaar is Overlaet leraar lichamelijke opvoeding, elke vakantie is hij te vinden in de bergen. Als officieel gecertificeerde ski- en berggids begeleidt hij klimmers en wandelaars tijdens bergtochten, van beginners tot gevorderden. “Een sneeuwlawine is niet uitzonderlijk, maar ik had het niet op die plaats verwacht, niet op de Marmolada. Op dit moment hangt in het Zwitserse Saas-Fee 90.000 kubieke meter ijs klaar om te vallen. Alle wandelwegen onder die plek zijn afgesloten. De Marmolada was niet voorspeld en dus waren de wandelpaden eronder nog open. De wandelaars in Italië waren op het verkeerde moment op de verkeerde plek.”

Brenda De Fré, sporttechnisch medewerker bij de Klim- en Bergsportfederatie, zegt dat het klimaat het bergbeklimmen gevaarlijker heeft gemaakt. “De hoge temperaturen zorgen ervoor dat bestaande klimroutes uitdagender worden. Op veel plekken waar vroeger sneeuw lag, is die nu gesmolten en ligt er blank ijs, wat het technisch moeilijker maakt. Je moet stijgijzers aanbinden en over een goede techniek beschikken om die passages over te steken.”

“Het klimseizoen is aan het verschuiven”, bevestigt Sofie Lenaerts, als motoragente bij de federale politie het gezicht van Kijk Uit en tevens de eerste vrouw in de Benelux die de Seven Summits bedwong, de hoogste bergtop op elk continent. “In Pakistan, waar het momenteel veel te warm is en het op vijfduizend meter hoogte regent, is de sneeuw aan het smelten, waardoor vastgevroren rotsen loskomen. Om in ideale condities te kunnen klimmen, zullen we expedities moeten vervroegen.”

Hoe beïnvloeden die veranderende omstandigheden onze zomervakanties? Waar moeten klimmers en wandelaars die deze zomer de bergen in trekken, op letten? In de wetenschap dat feilloze bergvakanties en -expedities veeleer uitzondering dan regel zijn, delen drie ervaren rotten hier, in willekeurige volgorde, hun tips.

1. Word je eigen weerman/-vrouw

Het weer is dé scherprechter in de bergen: het bepaalt of een tocht al dan niet kan doorgaan. Wie vertrekt, moet perfect op de hoogte zijn van de meteo, ook bij goed weer. Op grote hoogte kan het weer immers snel omslaan. Nog beter: leer het weer lezen - wolken vertellen altijd een verhaal. Warme lucht stijgt en bij hoge temperaturen in het dal kunnen zich ’s namiddags op grote hoogte wolken vormen die neerslag meebrengen. De vorm van de wolk is daarbij cruciaal. Ziet die eruit als een paddenstoel? Maak dat je uit de voeten bent: armageddon is coming.

Regen is altijd een lastige. Aan één kant van de berg kan er geen vuiltje aan de lucht zijn, terwijl het over de kam zwart ziet van de regen. “Regen kan ervoor zorgen dat routes niet meer toegankelijk zijn omdat de rotsen te nat zijn”, zegt Overlaet. “Ik kom al 43 jaar naar de bergen en heb vaak rechtsomkeer moeten maken. Dat is geen populaire beslissing, maar soms is het beter te stoppen. Het gebeurt dat ik daarbij afga op mijn buikgevoel: als ik het gevoel heb dat er iets niet klopt, breek ik de tocht af.”

Ook bij onweer zit er maar één ding op: afdalen. “In de bergen kan je niet schuilen voor een onweer”, zegt De Fré. “Voorts kan je vallen, stenen op je hoofd krijgen of een uitschuiver maken. Die onvoorspelbaarheid maakt het net boeiend. In de bergen klim je overigens zelden op het uiterste, je bouwt altijd een marge in.”

Voor De Fré, die voor ze kinderen kreeg zeker tien keer per jaar naar de bergen trok om te klimmen, is het de combinatie van fitheid, technische vaardigheden en het in de natuur zijn die de bergsport zo uitdagend maakt. “Het weer voegt daar een onzekere factor aan toe. Je moet tegenslagen kunnen overwinnen en op je tanden bijten om de top te halen. Als alles meezit, word je boven beloond met een prachtig uitzicht.” Gipfelglück, heet dat in de bergsport.

Het weer heeft bergsporters altijd al parten gespeeld, maar de klimaatverandering zet het wereldje helemaal op zijn kop. “We maken nu temperaturen mee die we normaal pas op het einde van het seizoen zien, in september”, zegt De Fré. “Vroeger moest je in juni of juli naar de bergen om ideale condities te hebben, deze zomer was dat al in april en mei.”

“Het klimseizoen loopt hier inderdaad op zijn einde”, bevestigt Overlaet in Chamonix. “In het dal is het momenteel 30 graden. Normaal kan je per honderd meter dat je stijgt een graad van de temperatuur afdoen, waardoor het op Mont Blanc -8 graden zou moeten zijn. Wel: deze week zijn daar temperaturen gemeten van 10 graden. Wie nu nog wil klimmen, kan alleen op lage hoogte gaan rotsklimmen.”

2. Bevraag locals over het terrein

Precies door de klimaatverandering kunnen routes afgesloten zijn, of kunnen ze slechts in de vroege ochtend beklommen worden. Op tijd vertrekken is de boodschap. “Deze week ben ik om twee uur opgestaan en om drie uur met mijn klanten vertrokken. Wie te laat op pad gaat, komt in smeltende sneeuw terecht en als klimmer wil je dat vermijden”, zegt Overlaet. “Je kan te maken krijgen met steen- en ijsslag, of met aanzwellende bergbeken, waardoor je vast komt te zitten.”

Overlaet raadt aan om altijd de lokale autoriteiten te raadplegen. “Dat kan een officieel bergbureau zijn, zoals het Office de Haute Montagne, of een lokale berggids. Zij kunnen je zeggen of routes nog veilig zijn. In berghutten kan je informeren bij de Hüttenwirt, de uitbater van de hut, die weet hoe de paden in de buurt eraan toe zijn. Of nog beter: neem een gids in de arm.”

De omgeving van Chamonix heeft inmiddels geen geheimen meer voor Overlaet. “De ondergrond van deze streek bestaat uit gestold gesteente. De barsten zijn gevuld met ijs, wat de berg samenhoudt. Als de buitenste laag wegsmelt, komen de rotsen naar beneden. Dat is al bezig sinds eind jaren negentig, waardoor sommige klimroutes verdwenen zijn.”

Niet alleen is terreinkennis onontbeerlijk om een wandeling of klimtocht tot een goed einde te brengen, elke berg heeft bovendien een verhaal. “Mount Everest is zeker niet de mooiste of de spectaculairste berg. Eigenlijk hebben ze allemaal iets speciaals. In die zin vind ik de beleving van een beklimming belangrijker dan de top halen”, zegt Lenaerts, die goede herinneringen bewaart aan Mount Vinson, met 4.892 meter de hoogste berg in Antarctica. “Antarctica is mythisch: je klimt er tussen zeeën van ijs. Erg indrukwekkend. De Kilimanjaro vond ik dan weer makkelijk om te doen, maar dat was omdat vrienden en familieleden deelnamen aan de expeditie. Dat zorgde voor veel sfeer.”

In tegenstelling tot wat je zou verwachten, vindt Lenaerts de hoogste bergen niet de moeilijkste om te beklimmen. “De meeste achtduizenders zijn technisch niet zwaar: de paden en routes zijn drukbezocht en begaand. Al kan de hoogte het wel gevaarlijk maken. Er is minder zuurstof in de lucht, zodat je gevaar loopt op hoogteziekte. Zodra je begint te ijlen, kan het faliekant aflopen.”

3. Leer jezelf te redden

Hou er rekening mee dat hulp lang op zich kan laten wachten. “Als de nood het hoogst is, is de redding nog steeds veraf”, zegt De Fré, die daarmee de titel citeert van een lezing die ze ooit gaf voor Sport Vlaanderen. De reactietijd van de hulpdiensten in de bergen kan enorm variëren. “Als je geluk hebt, stijgt er al na een kwartier een reddingshelikopter op. Maar het kan ook een dag duren. Het is belangrijk dat je jezelf uit de slag kan trekken. Een EHBO-achtergrond is aangewezen, net als goede communicatiemiddelen. Er is niet overal een gsm-netwerk. Zorg voor satellietcommunicatie, bijvoorbeeld een inReach (een toestel van Garmin dat via het satellietnetwerk berichten en noodoproepen kan uitsturen, SS).”

Angst in de bergen is er altijd. Overlaet ziet dat als iets positiefs. “Angst kan een goede raadgever zijn, je blijft er alert door. Maar vermijd paniek. Dan riskeer je slechte beslissingen te nemen.” Het gevaar loert altijd om de hoek, weet Lenaerts. “Je moet genoeg schrik hebben om het er levend vanaf te brengen, maar voldoende rationeel blijven om de juiste keuzes te maken.”

Een gouden regel in de bergen: niet minimaliseren. Vorig jaar beklom Lenaerts in Pakistan Broad Peak, een berg van meer dan 8.000 meter. Tijdens die beklimming is een expeditielid omgekomen. “Niemand die ik kende. Tijdens een expeditie komen meerdere teams samen, die allemaal op hetzelfde moment naar de top gaan. Onlangs hoorde ik dat er op diezelfde berg weer iemand is overleden. Sommige ongelukken kan je vermijden, maar het lot sluit je niet uit. Blijf alert en informeer jezelf.”

4. Ken jezelf

Leg de lat niet te hoog. Met de top in zicht worden klimmers en wandelaars soms overmoedig, wat tot ‘topblindheid’ kan leiden. Mensen zijn zich niet meer bewust van de gevaren en stormen op hun doel af. Of ze zijn simpelweg niet goed voorbereid. Zelfs ervaren klimmers trappen soms in de val van zelfoverschatting, waardoor ze zich blootstellen aan onnodige risico’s.

“Nogal wat ongelukken gebeuren omdat klimmers te ambitieus zijn. Ze willen absoluut een top halen, terwijl ze er eigenlijk niet klaar voor zijn”, weet Overlaet, die het als zijn taak ziet de verwachtingen te temperen en een klim desnoods af te raden. De Fré adviseert te starten met makkelijke klimroutes om daarna over te stappen naar het moeilijkere werk. “Of laat je inwijden door ervaren klimmers”, zegt Lenaerts. “Ervaring bouw je maar op met de jaren.”

Leiden de hoogste bergen ook tot de grootste waaghalzerij? Lenaerts twijfelt, al moet ze toegeven dat de meeste doden op Mount Everest vallen omdat klimmers maar blijven gaan en de signalen van hun lichaam negeren. “De Everest is het slachtoffer van zijn eigen succes. Het is goed dat er zoveel sherpa’s zijn die goed verdienen en daarmee hun gezin kunnen onderhouden. Maar door zoveel faciliteiten aan te bieden, trekt het mensen aan met nul ervaring. Zij kunnen er massa’s geld tegenaan smijten en worden bij wijze van spreken de berg op gesleurd. Dat is om miserie vragen. Je vraagt je af: gaat het nog om de natuurbeleving of is het hen enkel te doen om de selfie op de top?”

De Nepalese regering probeerde daar een mouw aan te passen door kandidaat-beklimmers van de Everest op te leggen eerst een zes- of zevenduizender te beklimmen. “Maar dat moet ook in Nepal gebeuren”, weet Lenaerts. “En de mensen worden er even hard gegidst als op de Everest. Wat is dan de meerwaarde? Een beperking heeft alleen maar zin wanneer je enkel climbing permits uitreikt aan mensen met een serieus palmares.”

Het roept herinneringen op aan de foto die in 2019 de ronde deed van de file beklimmers die stond aan te schuiven voor de top van de Everest. Het beeld had iets dieptreurigs, geeft ook Lenaerts toe. “Het deed me stilstaan bij mijn eigen gedrag. Ook ik begeleid mensen die een berg willen beklimmen naar boven. Maar ik zorg er wel voor dat ze alles leren, zodat ze later zelfstandig op pad kunnen. Vorige week nog stond ik met een groep op Mount Ararat, de hoogste berg van Turkije. Die klim hebben we volledig op eigen houtje gedaan. Er waren geen dragers mee en we hebben geen beroep gedaan op een kookploeg. Alles is volledig ecologisch verlopen. Al het afval, ook het menselijke, is in een zakje mee naar beneden gekomen.”

“Ik denk dat je mensen niet kan verbieden de natuur in te trekken. Meer dan ooit hebben we nood aan onthaasting. Mensen zijn deel van de natuur en door die verbintenis te versterken, kan er meer respect en waardering komen. Als we de natuur leren te appreciëren, willen we misschien ook meer doen om haar te beschermen? Dat lijkt me een duurzame manier om de bergsport te beleven. Maar het vraagt tijd en inspanning.”

5. Wees nederig

Het klinkt als de zoveelste bergsportboutade, maar het domste wat je kan doen in de bergen, is niet levend terugkeren. “Heb respect voor wat je gaat doen”, zegt Lenaerts. “Onderschat de berg niet. Je moet als mens niet denken dat je onoverwinnelijk bent. De natuur blijft de baas. Wees niet te beroerd om op je stappen terug te keren als het tegenzit - ik heb het al vaker gedaan dan me lief is. Trouwens, de berg loopt niet weg, er komt wel een andere keer.”

Lenaerts moet denken aan de leuze die ze ooit las in een vliegtuighangar in Alaska, op weg naar een gletsjer. “Er stond: There are old pilots and bold pilots, but no old bold pilots. Hetzelfde kan je zeggen van klimmers.” Overlaet citeert een variant op dezelfde leuze. “Een goeie alpinist is een oude alpinist. Wie op het juiste moment de juiste beslissingen neemt, kan rustig oud worden in de bergsport. Het dagelijks leven is mij te saai. Door in de bergen te zijn, heb ik pas het gevoel dat ik leef.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234