Woensdag 23/09/2020

InterviewFrank Martela

Beschouw je leven niet als een project, zegt deze filosoof

Beeld Matteo Bal

Niet in geluk of een groot levensdoel maar in je relaties met anderen schuilt de zin van het leven, aldus de Finse filosoof Frank Martela. 

Goed nieuws: de vraag naar de zin van het leven laat zich makkelijker beantwoorden dan we misschien denken. Het hangt er alleen wel vanaf hoe we de vraag stellen, meent de Finse filosoof Frank Martela (1981), werkzaam aan de Universiteit van Helsinki, waar hij onderzoek doet naar zingevingsvraagstukken. Deze zomer verscheen zijn boek Een prachtig leven waarin hij ons handvatten geeft voor een betekenisvol leven. 

“Eigenlijk is de mens pas relatief kort de zin van zijn eigen bestaan gaan betwijfelen”, vertelt Martela via een videoverbinding vanuit zijn vakantieadres in Estland. “Met de wetenschappelijke revolutie ontstond er voor het eerst een wereldbeeld waarin de mens niet langer een vanzelfsprekende plek in het universum had. In plaats van een sleutelrol in een goddelijk plan, bleek ons bestaan een toevalligheid te zijn in een universum dat verder niets om ons geeft.”

Toch is dat geen reden om te wanhopen, vindt Martela. “We zouden niet moeten vragen naar de algemene zin ván het leven, maar naar de persoonlijke zin ín het leven.”

Wat is dan die zin in het leven?

“Als we normaal gesproken naar de zin van iets vragen, dan vragen we naar de relatie die het heeft tot andere dingen. Als we vragen naar de zin van ons leven is het niet anders: die is te vinden in onze relatie tot anderen. In verschillende psychologische studies werden mensen gevraagd een lijst te maken van dingen die het leven volgens hen betekenisvol maakt. De meeste mensen noemen dan familie en vrienden. Diepe menselijke relaties, dat is waar mensen over praten als ze over de zin van het leven praten.”

Welke les zouden we daar uit moeten trekken?

“In grootstedelijke samenlevingen zijn familieverbanden minder hecht geworden. We zijn verder van elkaar af gaan wonen, zelfs goede vrienden zien we niet zo vaak omdat we het altijd druk hebben met werk.”

“Vroeger waren we op elkaar aangewezen voor overleving, maar tegenwoordig, met de buurtsuper om de hoek en water uit de kraan, is het relatief makkelijk om geïsoleerd te leven. Daar moeten we voor waken. We zouden in steden bijvoorbeeld meer kunnen experimenteren met woongroepen, als alternatief voor eenkamerappartementen.”

De mensen om je heen geven betekenis aan het leven. Dat inzicht zal niet als een complete verrassing komen. Toch zijn we de afgelopen decennia zingeving gaan zoeken in heel andere zaken, volgens Martela. Met name het idee dat je zoveel mogelijk geluk moet nastreven heeft in westerse maatschappijen het religieuze raamwerk als bron van zingeving vervangen. Maar geluk is maar een armzalig levensdoel, meent hij.

Wat is er mis met het nastreven van geluk?

“Ik heb niets tegen geluk op zichzelf. Het is natuurlijk fijner om gelukkig te zijn dan ongelukkig. Maar het najagen van geluk als centraal levensdoel, daar heb ik problemen mee.”

“Iedereen in zijn leven is wel eens een periode ongelukkig. Dat hoort nu eenmaal bij het leven. Maar gelukkig zijn is in onze maatschappij tot culturele norm verheven: je móét gelukkig zijn. Daardoor is er voor ongeluk nauwelijks plaats. Omdat je niet aan de culturele norm voldoet, wordt ongelukkig zijn een soort persoonlijk falen. Wat ongeluk weer twee keer zo erg maakt.”

“Daar komt bij dat mensen die actief geluk nastreven paradoxaal genoeg vaak ongelukkiger zijn. Wanneer je altijd bezig bent met het optimaliseren van je geluk, kijk je vooral naar wat je niet hebt. Kan ik een nóg leukere baan vinden? Loopt er ergens een nóg leukere partner rond? Daardoor vergeet je je te concentreren op wat je hebt.”

Het leven als project

Gelukkig zijn als doel sluit aan bij de moderne levensopvatting om je leven te beschouwen als een groot project, waarin je ontwikkeling doormaakt en bepaalde doelen verwezenlijkt zoals een succesvolle carrière, legt Martela uit.

“Het probleem van het leven als project is dat je je eigen leven reduceert tot een instrument om een bepaald doel in de toekomst te behalen. Daardoor ga je te veel in die toekomst leven, en vergeet je de momenten van zingeving die zich juist nu afspelen.”

“Bovendien kan je leven op deze manier ook nog eens mislukken, namelijk als je je zelfopgelegde doelen niet haalt. Dat is een druk op het leven die je niet nodig hebt.”

“Uiteindelijk is het leven geen project dat opgepakt moet worden, maar gewoon iets dat gebeurt. Ik pleit er daarom ook voor om het leven meer te zien als een verhaal: iets waar je in zit, met alle goede en slechte gebeurtenissen, die tezamen jouw unieke leven vormgeven.”

U gaf aan de Aalto Universiteit in Finland een cursus ‘Life design’. Wat leerde u studenten?

“Dit was een vak voor businessstudenten. Welzijnsrapporten van de universiteit lieten toentertijd zien dat dit de groep studenten was met de meeste uitval en burnoutklachten. De cultuur in die studie was erg op competitie en succes gericht. Ik ontwikkelde dit vak om studenten te helpen om meer over zichzelf en hun eigen waardes en interesses te leren.”

“Een simpele opdracht die ik gaf, was om een lijst te maken van alle activiteiten die je leuk vindt om te doen puur omwille van de activiteit zelf – in mijn geval: schrijven, voetballen, naar de sauna gaan. Om vervolgens na te gaan hoeveel tijd je in je leven ook daadwerkelijk aan die activiteiten besteedt. En als dat niet zoveel is, wat bij veel studenten het geval was, hoe richt je dan je leven in om meer tijd voor deze activiteiten vrij te maken?”

“Van tijd tot tijd opschrijven wat belangrijk voor je is en waar je interesses liggen, kan je helpen om niet al te makkelijk in de mal van de samenleving gegoten te worden. Want voor je het weet leid je een leven dat helemaal niet bij je past.”

Frank Martela, Een prachtig leven
€18,99, 208 blz.
Ambo|Anthos

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234