Wetenschap

"Gevonden speerpunten op Paaseiland zijn soort keukenmesjes"

2 Twee voorbeelden van speerpunten die geen speerpunten zijn. ©Carl Lipo

De beschaving van Paaseiland zou ten onder zijn gegaan aan ecologische rampspoed en interne oorlog. Maar nu blijkt dat de 'speren' waarmee men zwaaide helemaal geen speren zijn, maar eerder gewoon keukenmesjes.

Share

'Als er op Paaseiland ooit massaal oorlogsgeweld is geweest, hadden we dat moeten terugvinden'

Hoogleraar Jan Boersema

Dat constateert een Brits-Amerikaans onderzoeksteam na bestudering van ruim vierhonderd stenen 'speerpunten' van het beroemde eiland met de stenen beelden. De punten verschillen onderling zo sterk dat het beslist geen oorlogstuig kan zijn, schrijven de onderzoekers onder leiding van antropoloog Carl Lipo in vakblad Antiquity. Eerder zal men de geslepen stenen van obsidiaan (vulkaanglas) hebben gebruikt om voedsel te bewerken, tatoeages te zetten of voor rituelen. Dat bevestigt wat experts eigenlijk al jaren weten, vertelt in Leiden hoogleraar grondslagen van de milieuwetenschap Jan Boersema. "Als er op Paaseiland ooit massaal oorlogsgeweld is geweest, hadden we dat moeten terugvinden. Maar van de honderden skeletten die er zijn opgegraven, had er maar één een puntje obsidiaan in de schedel - en die persoon moet het voorval hebben overleefd. Kennelijk had hij gewoon een tik gehad bij een ruzie."

Het lot van Rapa Nui, zoals Paaseiland eigenlijk heet, behoort tot de moderne westerse folklore, zeker nadat Jared Diamond er in 2005 uitgebreid over schreef in zijn beststeller Collapse. Het eiland zou ten onder zijn gegaan aan honger en geweld, nadat de bewoners al hun bomen hadden gekapt. Een moderne parabel van wat er kan misgaan als je onmatig omgaat met de natuur.

Inmiddels zijn er echter weinig wetenschappers die dat nog geloven. De bomen verdwenen waarschijnlijk door vraat van ratten, zo kwam de afgelopen jaren aan het licht, van hongersnood was nooit sprake en de enige acute crisis waarbij het eiland ontvolkt raakte, vond plaats in 1862, toen slavenhandelaren de helft van de bevolking doodden of wegvoerden.

Misverstanden

©Photo News

Dat de merkwaardige, driehoekige scherpe stenen die overal op Rapa Nui lagen speerpunten zouden zijn, past in het rijtje misverstanden. Antropologen wijzen er al sinds de jaren negentig op dat de punten eigenlijk te stomp zijn voor gebruik als werp- of steekwapen. "Als ze speren als wapens hadden, zouden ze er bovendien mee hebben rondgelopen, zoals alle volkeren met speren", zegt Boersema, die de vermeende 'instorting' van Rapa Nui al in 2002 in twijfel trok. "Maar er zijn nauwelijks waarnemingen bekend van Paaseilanders met speren."

De beroemde uitzondering is een verslag van ontdekkingsreiziger James Cook, die in 1774 beschreef dat de bewoners stokken hadden met driehoekige stenen erop. "Men nam aan dat die gebruikt werden als speren, simpelweg door de overeenkomst met Europese versies", schrijft Lipo.

Share

'Als ze speren als wapens hadden, zouden ze er bovendien mee hebben rondgelopen, zoals alle volkeren met speren'

Hoogleraar Jan Boersema

Ten onrechte, blijkt nu. Lipo inventariseerde in totaal 423 mata'a, zoals de obsidiaanpunten heten, en vergeleek ze op afmeting, vorm, materiaal en slijtagesporen. Daaruit bleek dat de puntige stenen een zooitje ongeregeld zijn waar nauwelijks lijn in valt te ontdekken. Duidelijk bewijs dat men de mata'a gebruikte voor van alles en nog wat, concludeert Lipo; als een soort hobbymes. "We moeten af van het idee dat deze objecten één functie hadden."

Zowel Lipo als Boersema beklaagt zich over de hardnekkigheid van de milieumythe rond Paaseiland. "Alle argumenten zijn de collaps-mensen uit handen geslagen en nóg blijft de theorie gangbaar", verzucht Boersema. "De mythe van de instorting van Rapa Nui verschaft mensen een historisch fundament onder allerlei hedendaagse angsten."