Review

Bosch komt na 500 jaar weer thuis

2 Een bezoeker bekijkt 'De Hooiwagen' van Jheronimus Bosch. ©epa

Jheronimus Bosch viert zijn 500ste sterfjaar. 's Hertogenbosch pakt uit met een overvolle kalender vol evenementen gelinkt aan de verjaardag. Zo stelt het Noordbrabants Museum een nooit eerder geziene overzichtstentoonstelling voor. Bosch komt heel even weer thuis.

Lees ook
Zeventien werken van Jeroen Bosch opnieuw te zien in de stad waar ze gemaakt werden: 's Hertogenbosch. Een reconstructie van negen jaar onderhandelen (+)

Matthijs Ilsink startte enkele jaren geleden het Bosch Research and Conservation Project (BRCP), een grootschalig onderzoek in het teken van Bosch500. Een team van negen deskundigen met diverse expertises heeft vrijwel het volledige oeuvre van Bosch wereldwijd onderzocht met de nieuwste infraroodapparatuur op zoek naar onderliggende informatie.

Het resultaat van dat onderzoek is indrukwekkend. Negen schilderijen werden gerestaureerd. Een nieuw werk kwam boven water. 'De Verzoeking van de heilige Antonius' dat oorspronkelijk toegeschreven was aan een leerling bleek toch van de hand te zijn van Bosch. 'De Kruisdraging', een werk dat in het Museum voor Schone Kunsten in Gent hangt, bleek dan weer geen echte Bosch te zijn.

Nog meer goed nieuws is dat de informatie van het BRCP niet zomaar in de vergetelheid zal raken. Op de website boschproject.org komt binnenkort een interactief schouwspel waar iedereen toegang toe krijgt. Het werk van de meester zal tot in de kleinste details te bekijken en vergelijken zijn met behulp van curtain viewers, verplaatsbare gordijntjes die onderliggende laagjes doen afpellen en zo blootgeven wat in de hersenkronkels van de ontwerpende Bosch omging.

Twee werelden

Bosch leefde op het snijvlak tussen de Middeleeuwen, waarin God centraal stond, en de Renaissance, die de mens meer en meer op de voorgrond schoof. In deze overgangsperiode maakte hij voorstellingen die volkomen nieuw waren voor de tijd. Hij creëerde een vormentaal die later door vele kunstenaars zou worden gekopieerd.

Bosch moet zelf in twee werelden hebben geleefd: de werkelijke wereld om hem heen waarin hij als ambachtsman werd geboren en zich tot een groot kunstenaar ontpopte, en het universum van zijn onnavolgbare verbeelding. Net dat universum stap je in als je de overzichtstentoonstelling in Het Noordbrabants Museum binnenwandelt. De focus ligt tot in de kleinste details op de getoonde werken: de wanden zijn donker van kleur, wandelroutes minimaal verlicht. Er wordt een intieme sfeer gecrëeerd waarin je enkel oog hebt voor het uitgestalde werk.

Unicum

Jheronimus Bosch, Kruisdraging, ca. 1490-1510, Wien, Kunsthistorisches Museum, Gemäldegalerie. Foto Rik Klein Gotink en beeldverwerking Robert G. Erdmann voor het Bosch Research and Conservation project. Met speciale medewerking van Museo Nacional del Prado. ©rv

De expo is opgedeeld in zes thema's die stukje bij beetje Bosch' verhaal in een puzzel doen passen. Ook het werk van zijn atelier wordt getoond, net als enkele literaire tijdsgenoten uit 's-Hertogenbosch en een twintigtal schetsen van de hand van Bosch. Een hoogtepunt in het parcours. Hij was de eerste Nederlandse kunstenaar van wie ook getekend werk bewaard gebleven is. Het ontdekken van de herkomst van een schets is vaak bijna onmogelijk. Toch is het BRCP erin geslaagd twintig tekeningen te identificeren. Deze geven een unieke inkijk in het creatieproces van Bosch' werk.   

De collectie is bijna volledig. Een te voorspellen afwezige is het authentieke 'De Tuin Der Lusten', dat al vijf eeuwen in Madrid vertoeft en diens stadsmuren wellicht nog lang niet zal verlaten. Verder zijn zowat alle topwerken aanwezig. Een unicum in de geschiedenis. Toch had er gerust wat meer interactie met het publiek mogen zijn, al zullen daar wellicht praktische bezwaren aan verbonden zijn, maar de website van het BRCP zou er alleszins niet misstaan.

Dat de tentoonstelling volk zal lokken, daar lijkt weinig twijfel over te bestaan. De vorige overzichtstentoonstelling in Den Bosch dateert al van 1967 en bracht maar liefst 300.000 mensen op de been. Ook in Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam was er in 2001 nog een overzichtstentoonstelling. Het Noordbrabants Museum lijkt nu klaar om dat aantal te overklassen.    

De expo 'Jheronimus Bosch. Visioenen van een genie' loopt van 13 februari tot en met 8 mei in Het Noordbrabants Museum in 's-Hertogenbosch.

Het duurde liefst negen jaar om Jeroen Bosch naar huis te brengen. Lees er meer over in de pluszone van De Morgen.