column
Ann De Craemer

De pen is machtiger dan het toetsenbord

Schrijfster Ann De Craemer verwoordt haar liefde voor taal in de blog 'Ik hou van taal'.

2 Schrijfster en columniste Ann De Craemer ©Eric De Mildt
Share

Ik ontken het grote belang van de computer niet, maar vind het van een stuitende domheid om iets wat al millennia zijn belang heeft bewezen daarom overboord te willen gooien

Acht maanden voor mijn grootmoeder stierf, werden in haar straat op een zaterdagmiddag gratis potloden uitgedeeld. Het ging om een reclamecampagne van het handtassenmerk Laurent David, dat in de jaren negentig heel populair was. In het appartement van mijn grootmoeder probeerde ik het potlood uit door op een stukje papier mijn naam te schrijven. Ik vroeg grootmoeder om hetzelfde te doen. Dat ging wat moeizaam, want sinds ze geen boodschappen meer deed, schreef ze niet vaak meer met de hand. 

Twintig jaar later heb ik het stukje papier met daarop onze namen nog altijd. Ik koester het omdat grootmoeders handschrift meer tot mij spreekt dan een foto dat kan doen. Het is alsof een deel van haar op die paar vierkante centimeter papier is blijven leven. Je ziet dat ze in het begin aarzelend haar letters heeft gevormd, om daarna met vastere hand verder te gaan. Niets voor niets zegt men dat het handschrift als een spiegel van de ziel is,

©Ann De Craemer

Hysterische omhelzing van het nieuwe

Share

Het aspect schoonheid is voor de nuttigheidsprofeten van geen tel. Vooruit moet het gaan! Snel! Praktisch! Efficiënt!

Omdat ik het handschrift zo waardevol vind, was ik even van slag toen ik vorige week in Nieuwsuur een reportage zag die begon met de mededeling dat Finse scholen in 2016 de lessen in schoonschrift zullen schrappen. In plaats daarvan krijgen de kinderen alleen nog les in typen. De Finnen vinden het schoonschrift een overblijfsel van romantiek en nostalgie, volledig ingehaald door de digitalisering van het onderwijs. Ook in Nederland rukken de zogenaamde iPad-scholen op. Op basisschool De Argonaut in Almere beginnen ze volgend jaar met alleen blokletters schrijven. In Nieuwsuur noemde schrijver Tommy Wieringa dat een groot verlies: "De tijd gaat vlug en ik vind dat op die scholen met een soort dedain over een handschrift gesproken wordt alsof het iets is van vroeger. Het is in Nederland heel vaak de hysterische omhelzing van het nieuwe en het moderne."
 
Precies. Het doet me denken aan de discussie die vorige week ontstond toen ik een column schreef over de waarde van Latijn in het onderwijs: zij die Latijn maar niets vonden, maakten op mij eveneens de indruk hysterisch het nieuwe en moderne te willen omhelzen. Vermoedelijk zullen zij het dus ook helemaal niet jammer vinden wanneer onze scholen straks niet langer het handschrift zouden aanleren.

Jammer is het nochtans wel, en dat niet alleen om wat de doodknuffelaars van het nieuwe en moderne een sentimentele reden zullen noemen - namelijk dat, zoals Wieringa zei, we ons hele mens zijn aan het handschrift te danken hebben, en we die geschiedenis niet zomaar kunnen weggooien.

Digitale dementie

Er zijn ook (neuro)wetenschappelijke redenen waarom we onze kinderen maar beter nog steeds het handschrift kunnen aanleren. Het is, ten eerste, belangrijk in de ontwikkeling van de fijne motoriek. Dat blijkt uit de studie 'The Death of Handwriting: Secondary Effects of Frequent Computer Use on Basic Motor Skills', die in 2011 verscheen. Daarin werden twee groepen volwassenen vergeleken: een computergroep, die vooral de computer gebruikte voor tekstverwerking, en een schrijfgroep. Wanneer de computergroep een lijn moest volgen met een pen zonder af te wijken, bleek de computergroep veel langzamer dan de schrijfgroep.
 
Ten tweede is schrijven van belang voor de leesvaardigheid van kinderen, zoals de gerenommeerde Duitse geheugenonderzoeker Manfred Spitzer betoogt in zijn boek 'Digitale dementie: hoe wij ons verstand kapotmaken' (2013). Door met de hand te schrijven, trainen kinderen hun geheugen. Zo kunnen jonge Chinezen karakters minder goed onthouden als ze die op de computer leren en maken. "Door met de pen te schrijven, zul je de dingen die je opschrijft beter herinneren", aldus Spitzer. "Het is een slecht idee om jonge schoolkinderen te leren typen; alleen door met een pen op papier te schrijven, leren we memoriseren."

Dat met de hand schrijven goed is voor het geheugen, blijkt ook uit recent onderzoek van psycholoog Pam Mueller van de Princeton University en Daniel Oppenheimer van UCLA Anderson School of Management. Zij deden experimenten waarbij ze probeerden te ontdekken wat nu eigenlijk 'beter' is: typen of schrijven. Aan twee groepen studenten vroegen ze TED Talks te bekijken. De ene groep kreeg laptops om aantekeningen te maken; de andere pen en papier. Het antwoord wat 'beter' is, blijkt al meteen uit de titel van het artikel van Mueller en Oppenheimer: 'The Pen Is Mightier Than the Keyboard'.

Weliswaar bevatten de getypte aantekeningen meer woorden en was het verslag van de TED Talks letterlijker. Maar toen de studenten een half uur na de voordrachten vragen kregen, scoorden beide groepen even goed als het over droge feiten ging, maar de handschrijvers konden vragen over bredere verbanden en context beter beantwoorden. Toen de studenten een week later opnieuw werden ondervraagd, deden zij die met de hand hadden genoteerd het opnieuw beter dan zij die hadden getypt. Volgens de onderzoekers komt dat omdat iemand die met een pen schrijft niet zoveel woorden kan noteren als iemand die typt, waardoor je meer moet nadenken over de inhoud, teneinde te beoordelen wat je nu wel of niet opschrijft.

Maar van de resultaten van zulke onderzoeken trekken de nutsidioten van deze wereld zich kennelijk niets aan. Het handschrift associëren ze met het verleden en met langzaamheid, en typen met de toekomst en met snelheid. Alles uit het verleden wat ze kunnen vervangen door iets wat, althans op het oppervlakkige eerste gezicht, efficiënter lijkt, gooien ze overboord.

Mogen kinderen dan niet leren typen?

Natuurlijk wel. Ik ontken het grote belang van de computer niet, maar vind het van een stuitende domheid om iets wat al millennia zijn belang heeft bewezen daarom overboord te willen gooien - zijn belang, en ook zijn schoonheid. Maar het aspect schoonheid is voor de nuttigheidsprofeten van geen tel. Vooruit moet het gaan! Snel! Praktisch! Efficiënt!

'Alles van waarde is weerloos', dichtte Lucebert. Laten we hem tegenspreken en onze kinderen, tegen de stroom van de tijd in, het handschrift blijven aanleren, en laten we, zoals George Bernard Shaw in 'Pygmalion', het blijven hebben over "the beauty and nobility, the august mission and destiny, of human handwriting."