Congolees-Belgische relaties stevenen af op een zelden gezien dieptepunt

De beslissing van president Joseph Kabila om de Congolese ambassadeur in Brussel terug te roepen en het consulaat in Antwerpen te sluiten, zorgt voor een zelden vertoonde kortsluiting in de Belgisch-Congolese relaties.

Het conflict tussen president Kabila en buitenlandminister Karel De Gucht leidde ondertussen ook al tot het nodige geruzie tussen de Belgische politieke partijen. 'De Gucht leidt in de Grote Meren een politiek van zelfverminking', zegt MR-Senaatsvoorzitter Armand De Decker.

Het was de Congolese regering die vrijdag besliste om zijn ambassadeur in Brussel voor consultatie naar Kinshasa terug te roepen. Verder werd een evaluatie van de Belgische ontwikkelingssamenwerking in het vooruitzicht gesteld. Met deze zware diplomatieke demarche protesteren de Congolese autoriteiten tegen een aantal uitspraken van de Belgische buitenlandminister Karel De Gucht. Die zou in recente interviews gezegd hebben dat België "een moreel recht" zou hebben om Congo en zijn leiders te controleren. "De regering van Congo richt een hevig protest aan het adres van de Belgische regering en herinnert eraan dat Congo een onafhankelijk en soeverein land is."

Concrete aanleiding voor de boosheid van de Congolese machthebbers zou een interview geweest zijn dat De Gucht vorige week aan RTL-TVi-journalist Pascal Vrebos gaf. De Gucht zei toen letterlijk het volgende over Congo: "Ik vind dat we niet alleen het recht, maar ook de morele plicht hebben om te zeggen wat we denken over wat er in Congo gebeurt, en dat gaat helemaal niet in de goede richting." Enkele diplomatieke bronnen wezen erop dat die uitspraak in Congo "al dan niet bewust" fout werd geïnterpreteerd en "helemaal niet betekent dat De Gucht een moreel recht op Congo claimt".

De diplomatieke actie van Congo komt er één maand nadat De Gucht tijdens een bezoek aan Kinshasa zware kritiek uitte op Kabila en zijn omgeving. "We moeten de fabuleuze privileges van enkelingen bestrijden", zei De Gucht tijdens een toespraak in de tuin van de residentie van de Belgische ambassadeur. "Er moet een krachtig verzet komen tegen al diegenen die niet aarzelen om het welzijn van de bevolking op te offeren voor hun persoonlijke verrijking. Deze strijd is niet mogelijk zonder de volle toewijding van onze Congolese gesprekspartners die zich op dit vlak met woorden en daden moeten manifesteren." Tijdens het uitspreken van de speech werd De Gucht geflankeerd door CD&V-Defensieminister Pieter De Crem en MR-minister Charles Michel van Ontwikkelingssamenwerking.

President Kabila reageerde bijzonder geïrriteerd op de Belgische toespraak. "'België moet beslissen wat voor relatie het wil hebben met Congo", zei hij twee dagen later in Le Soir. "Ofwel een goede, volwassen relatie tussen soevereine staten, ofwel een relatie van meester en slaaf."

Sindsdien is het niet meer goed gekomen tussen Kabila en De Gucht, bevestigen verschillende diplomatieke bronnen aan deze krant. "In Kinshasa zit men nu al enkele weken te broeden op een actie tegen België." Begin deze week zou de temperatuur tussen Brussel en Kinshasa al de hoogte zijn ingegaan toen de Congolese regering het vertrek van de Belgische consul-generaal Hugues Chantry in de Oostelijke stad Bukavu eiste. Chantry had volgens Kinshasa contact gehad met vertegenwoordigers van de opstandige generaal Laurent Nkunda die in Oost-Congo strijd voert tegen het regeringsleger. De Gucht heeft tijdens een telefonisch gesprek met de Congolese buitenlandminister laten weten dat er van Chantry's vertrek geen sprake kon zijn.

Ook het bezoek van De Gucht aan China zorgde afgelopen week voor de nodige zenuwachtigheid in Kinshasa. Tijdens een ontmoeting met zijn Chinese collega Yang Jiechi zei De Gucht dat België en China geen concurrenten zijn in Congo en ook dat "het in het belang is van beide landen dat Congo een staat wordt met een goede administratie". Die zin werd door een aantal Congolese media overgenomen en aangedikt. Volgens bepaalde Congolese kranten zou De Gucht naar Beijing zijn gegaan om de miljardencontracten tussen China en Congo te ondermijnen. Volgens die contracten krijgen Chinese staatsbedrijven exploitatierechten voor een aantal koper- en kobaltmijnen in ruil voor grootschalige infrastructuurwerken.

Binnen de omgeving van De Gucht wordt formeel ontkend dat de Congolees-Chinese mijncontracten werden aangevochten. Het bezoek was al gepland voor de beruchte Congoreis, luidt het.

Nog meer dan tijdens zijn recente Congoreis kreeg De Gucht het afgelopen weekend kritiek vanuit Franstalige hoek. PS-voorzitter Elio Di Rupo zei "kwaad" te zijn over het feit dat De Gucht "door zijn ongepaste uitspraken" de Belgisch-Congolese relaties in gevaar heeft gebracht. "De PS vindt dat België het recht heeft om te eisen dat het ontwikkelingsgeld voor Congo efficiënt en ten voordele van de bevolking besteed wordt. Maar daar houdt ons recht op. De tijd van het kolonialisme die gekarakteriseerd werd door paternalisme en arrogantie is definitief voorbij. Iedereen moet rekening houden met de nieuwe realiteiten en wederzijds respect opbrengen." De PS wil de kwestie zo snel mogelijk binnen de regering bespreken en eist "verklaringen" van Karel De Gucht.

Ook vanuit de MR kwam kritiek. Senaatsvoorzitter Armand De Decker, van wie bekend is dat hij bijna amicale relaties heeft met Kabila, zei dat "het beleid van Karel De Gucht niet dat van België is". Volgens De Decker wordt de aanpak van De Gucht "niet meer gesteund door een meerderheid vermits PS, MR, cdH en een deel van de CD&V kritiek hebben op dat beleid."

De Decker heeft het zelfs over "een diplomatie van zelfverminking" die de beste manier van handelen is "om elke invloed te verliezen in de Grote Meren". Ook voormalig buitenlandminister en Eurocommissaris voor Ontwikkelingssamenwerking Louis Michel had kritiek op De Gucht. "Het klopt dat je in Congo duidelijke taal moet spreken. Ik heb dat ook gedaan. Maar nooit in het openbaar", zei Michel. De EU-commissaris vindt dat er zo snel mogelijk een einde moet komen aan de Congolees-Belgische rel. "Wat momenteel gebeurt is niet goed voor België en ook niet voor Congo. Men vergeet al te veel dat dit Congo de laatste jaren al een hele weg heeft afgelegd."

Open Vld-voorzitter Bart Somers vond de kritiek op zijn partijgenoot De Gucht "te gek voor woorden". "Het is wel degelijk onze plicht te wijzen op schendingen van mensenrechten in Congo of gebrek aan goed bestuur aan de kaak te stellen. Deze bekommernis heeft dus niets met neokolonialisme te maken, maar met gezond verstand." Een aantal Open Vld'ers vond het "zielig" dat Franstalige politici om electorale redenen "plotseling domme dingen" gingen vertellen. "PS en MR hengelen naar de stemmen van de 20.000 Belgisch-Congolese kiezers en zijn blijkbaar bereid om daarin erg ver te gaan."

De Gucht zelf maakte tijdens een aantal televisie-interviews duidelijk dat hij zijn beleid ten aanzien van Congo niet zal bijsturen. "We spenderen jaarlijks 200 miljoen euro in Congo, dan mag je toch verwachten dat er in Congo een inspanning wordt gedaan om het land vooruit te helpen", zegt De Gucht. "Als dat neokolonialisme is, dan ben ik een overtuigd neokolonialist." De Gucht zei dat hij al verschillende keren met Kabila onder vier ogen had gesproken over de problemen in Congo. "Maar er is niets veranderd. Op een bepaald ogenblik moet je dan zeggen dat er zaken verkeerd lopen, en dan zeg ik dat in naam van de hele regering." De Open Vld-minister ergert zich ook aan de kritiek als zou hij "de juiste kritiek op een foute, arrogante" manier brengen. "Hoezo foute toon? Ik spreek toch als een normaal mens." Op de Rtbf-televisie zei De Gucht ook nog dat het een bijzondere slechte zaak zou zijn als zelfs het Belgische buitenlandbeleid het onderwerp zou worden van communautaire twisten. "Ik denk trouwens dat niet enkel de meerderheid van de Vlamingen maar ook de meerderheid van de Franstalige burgers me in deze zaak gelijk geeft." (Koen Vidal)