"Europa hangt af van chemie tussen mensen"

De geschiedenis van de Europese Unie is een gedeeld project van mensen, haar leiders en haar 500 miljoen burgers. Daarom is de crisis van de euro ook een vertrouwensprobleem tussen het publiek en zijn politici, en niet alleen een monetaire crisis. 'Op dit moment mist Europa een duidelijk beeld van zijn toekomst en rol in een geglobaliseerde wereld', zegt Europawatcher Hanneke Siebelink.

Negen mei 1950. De Franse minister van Buitenlandse Zaken Robert Schuman neemt het woord in het Salon de l'Horloge in het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken. "Het samenkomen van de naties in Europa vereist de eliminatie van de eeuwenoude oppositie tussen Frankrijk en Duitsland. Elke actie die we ondernemen moet in de eerste plaats betrekking hebben op die twee landen. Met dat doel stelt de Franse regering voor dat er onmiddellijk actie wordt ondernomen op een beperkt maar beslissend punt. We stellen voor om de Frans-Duitse productie van kolen en staal onder één autoriteit te brengen, in het kader van een organisatie die openstaat voor de deelname van andere Europese landen. (...) De solidariteit in de productie maakt een oorlog tussen Frankrijk en Duitsland niet alleen ondenkbaar, maar materieel onmogelijk."

De Duitse bondskanselier Konrad Adenauer greep het voorstel met beide handen aan. Het plan van de Franse topdiplomaat Jean Monnet tilde West-Duitsland uit zijn isolatie van WO II. Nog geen jaar later, op 18 april 1951, tekenden beide voormalige vijanden samen met de Benelux het Verdrag van Parijs, de preambule van de Europese Gemeenschap van Kolen en Staal. Niet de voorspelde productiecijfers gaven de doorslag, maar de mensen om de tafel. "Iedereen was zich bewust dat dit verder ging dan enkel maar de EGKS. Er waren open debatten die verder gingen dan het onmiddellijke thema, zonder verborgen agenda's", liet Monnets rechterhand, de Nederlandse diplomaat Max Kohnstamm, optekenen. "Er was een nooit geziene dynamiek."

Dynamiek kwijtgeraakt
Zeven december 2011. De Europese kolenputten liggen er overwoekerd bij. Een Indiase eigenaar sluit een laatste staalhoogoven in Luik. Morgen en vrijdag gaan de 27 leiders van de huidige Europese Unie zich in het Brusselse Consilium buigen over een ultiem reddingsplan om de monetaire stabiliteit te redden van de 17 lidstaten die een munt delen sinds 2002, maar waarvan de grondslag werd gelegd in 1989, het jaar waarin de Muur en het IJzeren Gordijn vielen, om een tegengewicht te bieden voor een sterker Duitsland dat zich een jaar later herenigde. De euro heeft de kolen en het staal vervangen als smeermiddel om de Duits-Franse politieke as draaiende te houden, maar op de Europese dynamiek van de leiders zitten nu roestvlekken door een corrosieve schuldencrisis.

Buiten wachten hun verontruste burgers op de besluitvorming van de Brusselse 'bubble', waarvoor het wantrouwen op de internationale markten de voorbije maanden zo groot werd dat beleggers wereldwijd hun waardepapieren dumpten. Hoe kon het zo ver komen? Waren de instellingen te veel met zichzelf bezig en niet met de wereld rondom?

"Misschien voor een deel wel, maar ik denk dat we hier allemaal iets moeten uit leren. De mensen in de 'bubble' zouden samenhangender moeten vertellen wat de situatie is. Iedereen zou achter dezelfde boodschap moeten staan. Niet zoals nu het allemaal op een andere manier uitleggen als ze op een top vertrekken. Dat creëert al onzekerheid op zich", zegt de Nederlandse Europawatcher en economiste Hanneke Siebelink, auteur van 50 dagen die Europa veranderden. "Tegelijk denk ik ook dat wij, als burgers, mee moeten wegen door zelf echt na te denken over wat Europa voor ons betekent, en hoe we de toekomst zien die we achterlaten voor onze kinderen."

Daarom moeten de Europese leiders en burgers de afgelegde EU-geschiedenis opnieuw in perspectief plaatsen, en dat gebeurt in deze crisis soms te weinig, meent Siebelink. "Denk even terug aan de vorming van de Europese Gemeenschap. Dat was het gevolg van een echte crisis, een wereldoorlog. Daarna overstegen Europese leiders hun eigenbelang. De energie van diplomaten als Kohnstamm die toen rond de tafel zaten om aan iets nieuw te werken, zijn we in de loop van het proces wat kwijtgeraakt. Op dit moment mist Europa een duidelijk beeld van zijn toekomst en rol in een geglobaliseerde wereld. Het gaat om meer dan de euro. Hoe willen we ons verhouden tegenover groeilanden als China? Wat is het project waar mensen zich nog betrokken bij kunnen voelen?"

'Als je ver wil raken, ga samen'
Het Europese project valt of staat dankzij een goede verstandhouding tussen Berlijn en Parijs. De Franse president François Mitterrand en de Duitse bondskanselier Helmut Kohl wisten tijdens één confronterende top in 1989 in Straatsburg, morgen precies 22 jaar geleden, de grootste ruil te beklinken uit onze recente geschiedenis: de Duitse hereniging in ruil voor de euro, een politiek project dat de grondslag legde voor de Verdragen van Maastricht (1992) en Lissabon (2007). Alleen de Britse premier Margaret Thatcher was toen niet tevreden. "We versloegen de Duitsers tweemaal en nu zijn ze terug", zei ze bitter.

De huidige bondskanselier Angela Merkel en de Franse president Nicolas Sarkozy slaagden tot dusver niet om na verschillende EU-toppen een vergelijk te vinden. Integendeel. Het lijkt soms wel of ze tijdens hun ontmoetingen aan een processie van Echternach bezig zijn, twee stapjes vooruit, maar ook altijd eentje achteruit. Maar misschien kan dat vandaag ook moeilijk anders. Frankrijk is voor het eerst economisch veel zwakker dan Duitsland. Ook de politieke balans raakt hierdoor uit evenwicht. "In tegenstelling tot 1989 merk je ook dat Duitsland zich niet meer geremd voelt door zijn historisch schuldgevoel", zegt Siebelink. "'Zo zullen wij het doen, en doe mee met ons als je wil', zegt Berlijn nu, al doet Merkel dat wel vanuit een Europese gedachte." Siebelink wijst op een Afrikaans gezegde dat de Duitse bondskanselier in 2007 citeerde. "Als je snel vooruit wil gaan, ga dan alleen. Als je ver wil raken, ga dan samen."

Vandaag is de vraag hoe ver Sarkozy bereid is Merkel te volgen, vooral nu hij afstormt op een uitputtende campagne voor de presidentsverkiezingen volgend jaar, waarin hij op zijn flank meer te vrezen heeft van de eurosceptische Marine Le Pen dan van de pro-Europese Parti Socialiste. "Frankrijk zal leren zijn beleid af te stemmen op wat Duitsland wil, en is dat al aan het leren. Kijk naar de bodylanguage. Merkel spreekt bijna als een moeder tegen Sarkozy. Dat moet enorm moeilijk zijn voor hem, denk ik. Toch is er geen twijfel. Duitsland is het land met de meeste inwoners en het meeste geld. Zonder Duitsland gaat de euro niet door."

Alleen, over het soort Europese Unie dat Berlijn wenst zal morgen nog een hartig woordje worden gesproken. "Nu we afstevenen op een verdragswijziging is de vraag of deze door zal gaan met alle 27 lidstaten, zoals Duitsland wil, of enkel beklonken zal worden met de 17 leden van de eurozone, waarbij Frankrijk zich cultureel comfortabeler voelt. Dat heeft vergaande gevolgen voor hoe het Europa van de toekomst eruit zal zien."

Ook de rol van de Commissie in de nieuwe dynamiek belooft nog een breekpunt te worden. Berlijn en Parijs stellen immers de oprichting voor van een nieuwe instelling, een permanent Europees Stabiliteitsfonds, een soort Europees IMF, maar over de bevoegdheden, vestiging en controle is er nog geen woord gerept. Volgens Siebelink is de kans groot dat Duitsland het fonds zal willen onderbrengen in eigen land, of in Wenen bijvoorbeeld. Het risico bestaat dan dat er competitie ontstaat tussen het fonds en de dynamiek van de Commissie.

Van Rompuy in beeld
Slechte persoonlijke relaties dreigen een vergelijk hierover moeilijk te maken. Commissievoorzitter Barroso ligt niet goed in Berlijn en Parijs. De Portugees is slechts als compromisfiguur verkozen omdat ex-premier Tony Blair in 2004 de kandidatuur van hun voorkeurskandidaat, toenmalig Belgisch premier Guy Verhofstadt, kelderde.

"Ik vraag me soms af hoe de geschiedenis er had uitgezien als hij Commissievoorzitter was geweest", zegt Siebelink. "Europa hangt dus toch af van personaliteiten en chemie tussen mensen, als je terugdenkt. Waarom kreeg de Commissie van Delors zoveel gedaan? Omdat Kohl alle vertrouwen had in Delors. Dat vertrouwen is er nu minder, jammer genoeg."

Eén man moet morgen en vrijdag het vertrouwen zien te herstellen: de Belgische Raadsvoorzitter Herman Van Rompuy. "Door zijn positie kan hij als enige standpunten samenbrengen, omdat hij geen eigen belangen te verdedigen heeft", zegt Siebelink. "Als dat lukt, wacht hem wel nog de grootste uitdaging, en wat hij nu nog soms te weinig brengt: een gepassioneerde visie over het Europese project waarin het publiek mee wil stappen. Burgers moeten op den duur meestappen in het verhaal."

Het Europees Parlement vervult daarvoor de belangrijkste brugfunctie, vooral omdat zijn wetgevende bevoegdheden na Lissabon enorm uitbreidden, "maar de burgers voelen zich nog niet genoeg betrokken met hun EP-leden", betreurt Siebelink. "Nochtans is het in ons belang om ze wel te volgen, zij zijn tenslotte onze rechtstreekse democratische vertegenwoordiging in Europa. Europa, dat zijn wij. Dat zien we als burgers nog niet genoeg."