Nationalisme, een drugsprobleem

Luckas Vander Taelen waarschuwt voor de waanvoorstellingen van het nationalistische denken

_{Luckas Vander Taelen is freelance regisseur. Om de twee weken schrijft hij een bijdrage voor de Gedachte.}


Nationalisme is zoals een drug. Wie er zich door laat bedwelmen, krijgt waanvoorstellingen. Die lijken uiterst aantrekkelijk omdat ze een simplistische analyse bieden van complexe situaties. Nationalisme heeft iets kinderlijks: het verdeelt de wereld in goeden en slechten, en wij zijn altijd de goeden. De anderen zijn de slechten en de oorzaak van alle kwaad. Het nationalisme beroept zich op de verheerlijking van de eigen groep, die in gevaar wordt gebracht door de Andere. Die moet uitgeschakeld worden om de heilstaat te bereiken.

Hitler bediende zich op een diabolische manier van dit schema: de vernietiging van joden en bolsjevieken was de voorwaarde om het universeel geluk van het Duizendjarige Rijk te bereiken. Nationalisme reikt nooit een andere oplossing voor problemen aan dan de fysieke of symbolische uitschakeling van de tegenstander. Een compromis wordt als ondeugdelijk beschouwd, omdat het een toegeving is aan de andere. Het bedwelmende nationalisme schakelt het onafhankelijke denken uit. De kracht van het simplisme is zo groot dat wie pleit voor een genuanceerde analyse meteen tot vijand wordt verklaard.

In de huidige Belgische politieke crisis rond B-H-V kan men al deze kenmerken van het nationalistische denken terugvinden: in de beide taalgroepen wordt het vijandbeeld van de andere gecultiveerd. Complexe analyses zijn niet meer aan de orde, men is voor of tegen; de fout van de crisis ligt bij de andere. Wie pleit voor een compromis, is een verrader van zijn gemeenschap.

In beide gemeenschappen wordt het communautaire discours door nationalisten bepaald. De Vlaams-nationalistische invloed is overduidelijk. De leden van vroegere Volksunie zijn in de beste trotskistische traditie van entrisme uitgezwermd over alle politieke partijen. Bart De Wever houdt de CD&V in een houdgreep en kan door een nagenoeg onbeperkte media-aanwezigheid zijn nationalistische denken onophoudelijk propageren.

Als een volbloed nationalist komt De Wever er openlijk voor uit dat hij enkel heil ziet in de onafhankelijkheid van Vlaanderen. Dit streven is kenmerkend voor een nationalistische ideologie die autonomie gebaseerd op het behoren tot dezelfde taalgroep propageert als een algemeen na te streven ideaal. Anderstalige minderheden worden als een bedreiging voor de Vlaamse identiteit beschouwd.

Over hoe die Vlaamse heilstaat er concreet zal uitzien en hoe omgegaan zal worden met maatschappelijke conflicten en tegenstellingen, wordt nauwelijks belicht. Verder dan holle slogans als 'goed bestuur' komt men niet. Het nationalistische denken biedt geen ruimte voor debat; alles wat het simplistische wereldbeeld ondergraaft, zou de illusie van de Vlaamse unanimiteit meteen in gevaar brengen.

Maar ook aan Franstalige kant bloeit het nationalisme als nooit tevoren. Elio Di Rupo had het ooit over de 'nation francophone'; José Happart schreef met Jean-Claude Van Cauwenberghe een Waalse grondwet; Antoinette Spaak en Serge Moureaux streven naar een autonoom gebied 'Wallonie-Bruxelles'. Het zijn allemaal ideeën die passen in het romantische geloof van een 'identité francophone', te reduceren tot een nationalistische overtuiging die niet verschilt van wat Vlaamse nationalisten geloven: maatschappelijke problemen kunnen opgelost worden door zich af te scheiden van de andere en zich terug te plooien op een mythische identiteit, die in dit geval verleend wordt aan wie Frans spreekt.

De Franstalige partijvoorzitters kwamen het afgelopen jaar regelmatig bijeen om te overleggen of de belangen van de Franstaligen niet geschaad werden door de Vlamingen. Dat ze daarbij niet zoveel van de Vlaams-nationalisten verschillen, blijkt uit hun regelmatige gebruik van het woord gifle, de kaakslag, waarvan de Vlamingen zich zo graag bedienen. Doordat de beide gemeenschappen zich in een enge nationalistische ideologie hebben gemanoeuvreerd, is er geen uitkomen meer aan. Nationalisme kent enkel het eigen grote gelijk; begrip voor de andere is onbestaande. Over de grond van de zaak wordt niet meer gepraat: B-H-V is verworden tot een emotioneel symbool.

Zo is het Franstalige eenheidsdenken niet in staat om in de splitsing van B-H-V iets anders te zien dan het begin van het einde van België; voor de Vlaams-nationalisten is de splitsing een conditio sine qua non in de verdere regionalisering van de Belgische federatie. Dat niet één Vlaming of Franstalige beter of slechter zal worden van een eventuele splitsing van B-H-V doet in deze fase van het debat niet meer ter zake.

Nochtans is dat de kern van de zaak: de fundamentele onbelangrijkheid van B-H-V. Als men dit binnen de twee gemeenschappen openlijk durft toe te geven, verliest het nationalisme meteen veel van zijn aantrekkingskracht. Als in plaats van nationalistische demagogen bevlogen staatsmannen opstaan, dan zouden we het in dit land misschien eens kunnen hebben over echt belangrijke dingen, zoals de gevolgen van de mondialisering voor onze economie, de vergrijzing en de sociale zekerheid, de nationale schuld, de ecologische organisatie van onze samenleving...

Dan zullen meer Franstaligen misschien durven zeggen dat het eigenlijk niet zo erg is zich aan te passen als men in een ander gewest komt wonen. En Vlamingen zouden dan hun eigen provincialistische denken achter zich kunnen laten. En beseffen dat er in de rand altijd Franstaligen zullen wonen en dat ook na de splitsing het nooit meer wordt als vroeger. Door de mondialisering wordt heel Europa overspoeld door honderden nationaliteiten en aan die menselijke tsunami zal ook het idyllische Pajottenland niet ontsnappen.

Het nationalisme is een gevaarlijke ideologie. Als men het laat groeien, zijn de gevolgen vaak niet te overzien. Het volstaat nu niet meer om in de wandelgangen van het parlement te zeggen dat het B-H-V-circus belachelijk is en dan over te gaan tot de kafkaiaanse orde van de dag. Als men nog tot een Belgische oplossing voor dit probleem wil komen, moet binnen beide gemeenschappen de nationalisten resoluut de wind uit de zeilen worden genomen.