Het tuig van de duivel en de teloorgang van kabeljauw

Voor de industriële revolutie zwom in de Noordzee naar schatting 7,7 miljoen ton kabeljauw rond. Aan het einde van de 18de eeuw was de kabeljauw die vissers bovenhaalden gemiddeld een meter lang. Vandaag wordt de totale biomassa aan kabeljauw in de Noordzee geschat op 40 à 45.000 ton. En als er nog kabeljauw wordt gevangen, dan is die gemiddeld 40 centimeter lang.

De Noordzee is het testgebied geweest voor de industriële visserij, en die heeft de bodem veranderd in amper 200 jaar in een desolate moddervlakte. Het valt moeilijk te geloven, maar daarvoor was die bedekt met sponstuinen, hoornkoralen en koudwaterkoraal.

1366
Het gebruik van sleepnetten (ook wel bekend als boomkorren, trawlnetten) heeft het bestand aan grotere vissen, zoals kabeljauw, met 97 procent doen dalen. Toen het zijn intrede deed in 1366, was een sleepnet niet meer dan dat: een net dat achter een boot werd gesleept over de bodem.

Toch veroorzaakte het toen al bij gewone vissers commotie. Ze vroegen de Engelse koning Edward III om de praktijk te verbieden. Want, zo werd toen neergepend door een hofschrijver, "dit duivels werktuig vernietigt de bloemen van de zee, de schaaldieren, de planten enzovoort waar de grote vissen van leven."

Varkens
Het "duivels werktuig" deed toen al Engelse vissers meer vangen dan de bevolking kon opeten. De overschotten werden aan de varkens gevoerd. In Vlaanderen werd het sleepnet in 1499 effectief verboden, en een eeuw later zette de Franse koning zware straffen op het gebruik ervan.

Maar het sleepnet was te goed om tegen te houden. Het verbod hield niet lang stand, en net de Vlaamse vissers waren pioniers in het verfijnen van de techniek. Ze vonden bijvoorbeeld een net uit met een houten balk die garnalen opschepte. En zetten er paarden voor om het te trekken.

De boom van de Schotten
Toch voltrok het echte drama zich pas in 1891, toen de Schotten het prototype van de moderne boomkor uitvonden: een sleepnet, dat wordt opengehouden door een "boom", een metalen buis aan de voorkant van het net. Aan de uiteinden van de boom zitten zware stalen sloffen of sleeën, die over de zeebodem glijden en eigenlijk als een ploeg werken, tot 15 centimeter diep. Daar is kracht voor nodig, en die was er ondertussen, dankzij de uitvinding van de stoomboot.

Het ding werkte zo goed in combinatie met stoomschepen, dat de Britse vissersvloot in amper 20 jaar acht keer meer boten telde, en vooral de capaciteit om vis te vangen 14.000 keer was toegenomen. Krantenartikels uit 1911 verhalen over de vernieling die dat aanrichtte en riepen op om een moratorium in te stellen.

1954: globalisering van de visserij
In 1954 werd de volgende belangrijke stap gezet: de Britten lieten de Fairtry te water, een trawler die 85 meter lang was en 2.600 ton woog en toeliet om te gaan vissen op de Grand Banks, voor de kust van Canada en New England. De globalisering van de visserij was een feit. Tien jaar later visten 300 Russische schepen naar het model van de Fairtry op de Grand Banks, snel gevolgd door Noren, Japanners en Spanjaarden.

Eend in buik van kabeljauw
In 1992 was de Grand Banks, die de grootste visvoorraad herbergde die onze wereld ooit kende, gewoonweg leeg. De Basken, de eersten die er op grote schaal gingen vissen in de 16de eeuw, vertelden verhalen van "kabeljauw zo groot als een mens". De eerste settlers van het Amerikaanse continent schreven dat er zoveel kabeljauw zat dat "je hem gewoon met manden uit het water kon scheppen".

In 1895 werd een kabeljauw gevangen voor de kust van Newfoundland die 97 kilo woog. Er werden exemplaren gevangen die eenden in hun maag hadden. In 1923 was het gemiddeld gewicht al gezakt van 34 naar 9 kilo. En in 1992 was het gedaan. Een moratorium werd ingesteld, maar bijna 18 jaar later is de kabeljauw nog steeds niet teruggekeerd. (mvl)

Deze maand neemt Planet Watch u mee op een ontluisterende trip door de oceanen van de wereld. De reeks 'Naar het einde van de zee' gaat over de belabberde toestand van onze zeeën en het effect daarvan op ons en onze toekomst. De jongste vijftig jaar is 90 procent van wat door de mens als eetbaar visbestand wordt aangezien gewoonweg verdwenen. Als we doorgaan op het huidige elan met vissen en vervuilen, dan zijn binnen dertig jaar alle oceanen dood.