Volgende week weten we of Michèle Martin vroegtijdig wordt vrijgelaten, stelt Jan Nolf. Nolf was bijna 25 jaar vrederechter. Hij blogt op www.justwatch.be.

Volgende week weet Michèle Martin of de strafuitvoeringsrechtbank (SURB) van Bergen haar vervroegd vrijlaat. Ze heeft er meer dan de helft van haar gevangenisstraf opzitten. Bij de overbrenging van Agnes Pandy (vijf moorden) naar een Brugs klooster was dat maar een derde van haar tijd: het wettelijk minimum. Sabine Dardenne vond dat Martin "nooit meer vrij mag komen". Nu roept een Facebookgroep 'dertig jaar is dertig jaar'. En daarna? Is er een alternatief voor het telraam om met strafuitvoering om te gaan?

2012 was voor pers en publiek een moeilijk jaar als het over het 'vermoeden van onschuld' gaat. Verjaarde lijken rolden uit de kast voor een overjaars proces. Een variante op het proces voor het proces, en het proces van het proces. Nu een première: het proces van de straf van het proces.

Martin is schuldig bevonden in een 'fair trial'. Wie de witte woede opnieuw wil laten ontbranden, mag aan de feiten herinneren. Het zou voor justitie overigens beter zijn indien de witte woede nooit zou doven.

Maar dat stoot op een nieuwe grens: willen we in dit nieuwe proces vooral wraak nemen op de, naar eigen zeggen, bange handlangster van haar ex? Of werken aan een veiliger samenleving? En bedreigt die eerste beperking niet het betere doel ?

Het wordt weleens vergeten dat de veroordeling van Dutroux en Martin voor de feiten van 1995 - 1996 niet de eerste was. Voor verkrachtingen van vijf tieners, werden beiden in 1988 veroordeeld tot respectievelijk 13 en 5 jaar gevangenisstraf. In 1992 werden ze door minister van Justitie Wathelet (senior) vervroegd vrijgelaten.

Toen dat drama in 1996 duidelijk werd, was de politiek daarvoor plots de verantwoordelijkheid liever kwijt dan rijk. In 1998 werd de bevoegdheid ijlings overgedragen aan een commissie en in 2006 aan de rechtbank. Een zeldzaam scenario voor 'de politiek', die per definitief graag alle touwtjes in handen houdt. Ook in justitie.

Stormen van protest beantwoorden iedere vraag van Martin en katapulteren de eindverantwoordelijkheid opnieuw naar de politiek toe.

Op 8 mei 2011 gunde de SURB haar de voorwaardelijke invrijheidstelling, maar prompt blokkeerde de Franse minister van Justitie het reclasseringsplan door haar het Franse grondgebied te verbieden. Ook de Franse kloostergemeenschap waar Martin zich zou terugtrekken, gooide verschrikt de deur dicht en zo bleef ze achter slot en grendel.

Of we dat laatste terecht vinden of niet, het is duidelijk dat de autonomie van de SURB mager uitvalt: de Belgische minister van Justitie die hier systematisch negatief adviseert, heeft in de praktijk achteraf een dikke vinger in de pap als de echte chef in de keuken van de strafuitvoering. Daardoor eindigen dus waar we begonnen: bij de politiek.

De voorwaardelijke invrijheidstelling is in tegenstelling tot bijvoorbeeld amnestie of de minnelijke schikking in strafzaken geen gunst maar een recht: louter een andere manier om de straf te ondergaan in strikte voorwaarden. Criminologen bepleiten dat pienter voor "de monsters" omdat hun reïntegratieplan dan nog langer opvolging (en intrekking) mogelijk maakt dan bij het volledig uitzitten van de straf.

Het alternatief is de mogelijkheid te saboteren of gewoon af te schaffen . Dan kom je tot de zogenaamde niet-comprimeerbare straffen: 'dertig jaar isdertig jaar'. Een goed idee voor wie gelooft dat iemand als misdadiger geboren wordt. Alles blijft dan altijd zoals het was. In dat statisch systeem dreigt de samenleving haar misdadiger intact gevaarlijk terug te krijgen, zodat die denkpiste vaak samengaat met een pleidooi voor de doodstraf: de ultieme besparing.

Wel België, maar een ander vaderland dan dat van het jaar van haar veroordeling. We zwaaien nu meer dan ooit met straffen die we niet kunnen betalen omdat we ze eigenlijk niet willen betalen (Guillaume Van der Stighelen in DM 16/6), maar voor een symbooldossier hebben we altijd alles over. Dat is ook goedkoop, letterlijk en figuurlijk.

Jammer voor de slachtoffers en hun families, want dat is propaganda. Dat die zich gevoelsmatig nooit kunnen vinden in de vrijlating van Michèle Martin, is volstrekt begrijpelijk. Hun vrees dat via dat daardoor ook Dutroux ooit vrijkomt is echter onredelijk want die kreeg 10 jaar internering bovenop levenslang. De 'kruistocht' waarmee Paul Marchal dreigt, neigt naar stalking.

De rechtstaat is er nochtans "voor iedereen of voor niemand". Woorden van Hans Rieder die doen oprispen. Want steeds vaker ergeren we ons aan die rare staat waarin mensen rechten hebben. Alle mensen. We maken wetten die we niet toepassen, en willen wetten toepassen die we niet gemaakt hebben. En we passen de wetten niet toe die we hebben: niet voor Michèle Martin, en niet voor een heel leger anderen. We zijn er nog niet uit.