Tegenover de twijfelachtige controverse om Saoedische atletes naar Londen af te vaardigen, staan compromissen als dat voor Aya Medany, meldt Lisa De Bode. Zij is auteur van De stille revolutie, student internationale relaties (Fletcher School, Cambridge), onderzoeksassistent (Center for Middle Eastern Studies, Harvard).

De Saoedische controverse rond de afvaardiging van atletes naar de Olympische Spelen verbaasde me niets. Er rammelt namelijk wat in het conservatieve koninkrijk. Protesten steken weer de kop op na de arrestatie van een sjiitische geestelijke in de oostelijke provincie, en relletjes eisten al enkele doden. Elders is de sfeer ronduit grimmig en loopt de overheid geen enkel risico. Ze nam het advies van het prestigieuze Brookings Institution ter harte toen die de Arabische jeugd beschreef als de grootste economische uitdaging voor de regio. Een jeugdconferentie in de havenstad Jeddah werd op het laatste nippertje afgelast deze zomer om eventueel verzet meteen de kiem in te smoren. Men is bang.

De ontwikkelingen staan in schril contrast met de situatie een jaar geleden, toen het regime nog met overvloedige oliedollars het gemor van de bevolking kon afkopen. Gemor, want meer was het niet. Maar intussen bracht de Arabische Lente het land in een toenemend regionaal isolement. Met lede ogen keek het koningshuis toe hoe naburige regimes een voor een overstag gingen, en werd zenuwachtig.

Forfaitnederlaag
Koning Abdullah blijft heel populair, en bescheiden hervormingen zijn niet te stoppen. Vrouwen bereiden zich voor op verkiezingen, leren lingerie verkopen, en bestormen de arbeidsmarkt. Clandestiene voetbal- en basketbalteams schieten als paddestoelen uit de grond en de eerste opleiding internationale relaties voor vrouwen zal in de herfst van start gaan. Voor het eerst in de geschiedenis zullen ook twee Saoedische vrouwen officieel deelnemen aan de Olympische Spelen.

Maar deze stappen kunnen slechts uitmonden in ingrijpendere hervormingen als olieprijzen de stijgende werkloosheidsdruk van soms meer dan dertig procent niet meer kunnen bedwingen. Echte verandering kan ook maar gebeuren vanuit een oprecht geloof in vrijheid, los van externe druk. Een nagenoeg onbestaand maatschappelijk middenveld kan jongeren voorlopig geen duwtje in de rug geven. Een sporadische verzetsactie blijft veelal bij individuen zonder breed draagvlak bij de bevolking.

Het Saoedische getalm over deelname aan de Spelen steekt scherp af tegen de haast vanzelfsprekende beslissing van Qatar en Brunei om voor het eerst vrouwelijke atletes af te vaardigen. Religieuze en culturele hindernissen staan vrouwen deze editie minder in de weg dan voorheen. Had de wereldvoetbalbond wat vroeger beslist om de hoofddoek toe te laten, dan was het vrouwelijke Iraanse voetbalteam vorig jaar een forfaitnederlaag bespaard gebleven. Al moest de Egyptische vijfkampster Aya Medany even slikken nadat de Internationale Zwemfederatie lichaamsbedekkende (en dus snellere) zwempakken verbood. Na haar teleurstellende prestatie in Peking hield ze vast aan een striktere interpretatie van haar geloof. Maar toen haar coach haar wees op zijn ideeën over een moreel verschil tussen een onthullender badpak voor op het strand en een om professionele dromen te verwezenlijken - een medaille voor haar land - draaide ze bij. Hardlopen met een hoofddoek was geen probleem.

En zo werd het compromis van het meisje een metafoor voor een schuchter fenomeen - trend zou een te zwaar woord zijn - dat hier en daar de kop opsteekt in het politieke landschap in het Midden-Oosten.

Leren debatteren
Een verschijnsel dat pragmatiek al eens verkiest boven dogma, interpretatie gaandeweg tolereert en zo de wind uit de zeilen van extremisten haalt eens de stem van de kiezer, en niet Allah, hun macht legitimeert. Nieuwe onderzoeksresultaten van het Pew Research Center tonen aan dat Arabische meerderheden naar een democratische rechtsstaat verlangen met een belangrijke politieke rol voor de islam. Nieuwe leiders breken zich het hoofd over de invulling van een dergelijke islamitische democratie. Het zijn resultaten die liberalen in Libië het afgelopen weekend mee aan de overwinning hielpen en een vraag die de islamitische partij Ennahda in Tunesië bezighoudt toen het weigerde om sharia als de enige basis van de grondwet te beschouwen op vraag van de bevolking.

Eens religieuze voormannen aan de macht komen, zullen ook zij gaandeweg moeten leren debatteren, zoals politici, om hun posities te behouden. Zelfs machthebbers in Iran hadden dit - zij het slechts gedeeltelijk - begrepen toen het op slinkse wijze schijnverkiezingen institutionaliseerde om zo het regime geregeld een boost te geven. Daar lijkt het elders nu gedaan mee: jonge revolutionairen wezen autocraten de deur.

Echte verkiezingen maken immers zoveel machtiger, tot schrik van de al-Saud.