dm column Topeconomen Paul De Grauwe en Koen Schoors wisselen elkaar af en schrijven over mens, wereld en economie.

Als een private onderneming verliezen lijdt, daalt het eigen vermogen (kapitaal) van die onderneming. De verliezen kunnen zo groot worden dat het eigen vermogen onvoldoende is om die verliezen te dekken. Het eigen vermogen wordt dan negatief. Anders uitgedrukt: de schulden overtreffen dan de activa van de onderneming. Zo een onderneming is bankroet en zal de deuren moeten sluiten. Geldt die regel ook voor een centrale bank? Nee. Een centrale bank kan zoveel verliezen lijden als ze wil. De reden is heel eenvoudig. De centrale bank creëert geld, met name het instrument waarmee ze haar schuld kan betalen. Als je als individu naar de centrale bank zou gaan met een briefje van 100 euro en je zou 'je geld terugvorderen', zou de centrale bank je een vers gedrukt briefje van 100 euro geven voor het oude dat je inlevert. Een centrale bank kan dus elk verlies dekken door gewoon geld te drukken. Ze kan dus ook niet in het bankroet worden gedreven. Ze heeft geen eigen vermogen nodig als buffer om verliezen te dekken omdat haar capaciteit om geld te creëren een 'oneindige buffer' is.

Zou het niet leuk zijn als we allemaal centrale bankier konden zijn. Helaas gaat dat niet. De overheid geeft het monopolierecht over de creatie van geld aan de centrale bank.

Nu is er iets merkwaardigs gebeurd bij het ontstaan van de Europese Centrale Bank. De fictie is gecreëerd dat de ECB kapitaal nodig heeft om haar activiteiten te ondersteunen. Die fictie werd nog kracht bijgezet in 2010 toen de ECB overging tot een kapitaalverhoging van 5 miljard euro. De ECB verwoordde de noodzaak voor die beslissing als volgt: "Ten gevolge van de toename van de balans van de ECB in de laatste jaren, is het noodzakelijk geworden het kapitaal te verhogen met 5 miljard om op die manier de kapitaalbasis te versterken die nodig is om de activiteiten te ondersteunen". Dat is een merkwaardige uitspraak voor een centrale bank die beter zou moeten weten. Een centrale bank heeft geen kapitaal nodig om haar activiteiten te ondersteunen, omdat ze niet failliet kan gaan. De enige steun die de centrale bank nodig heeft, is de politieke steun van de overheid die het wettelijke monopolie van de gelduitgifte garandeert.

Om dit monopolie te garanderen is het echter helemaal niet nodig dat de nationale overheden een kapitaalinbreng doen. Die kapitaalinbreng is in feite waardeloos. Hoe zouden de nationale overheden die failliet kunnen gaan een centrale bank kunnen versterken die niet failliet kan gaan? Dat zou allemaal niet zo erg zijn ware het niet dat de bezorgdheid van de ECB om een positief kapitaal te hebben in feite gevaarlijk is. Die bezorgdheid komt namelijk in conflict met de verantwoordelijkheid van de centrale bank voor de financiële stabiliteit. Als een centrale bank optreedt om de financiële stabiliteit te behouden, dan kan dat tot verliezen aanleiding geven. Op dat moment moet de centrale bank kiezen voor financiële stabiliteit, zelfs als dit impliceert dat ze verliezen lijdt.

Een voorbeeld. Vorig jaar kocht de ECB voor zo'n 200 miljard aan Italiaanse en Spaanse staatsobligaties. Om het gevaar voor verliezen te minimaliseren eiste de ECB 'senioriteit'. Dat betekent dat bij een faillissement van Italië of Spanje, de ECB als eerste in de rij zou komen om terugbetaald te worden. Het gevolg is dat de private houders overheidspapier als laatste in de rij komen. Die beleggers voelden zich gefopt en deden wat rationele beleggers dan doen: verkopen. Het resultaat was dat de interventie van de ECB in de Italiaanse en Spaanse obligatiemarkten die markten heeft gedestabiliseerd. De misplaatste bezorgdheid van de ECB om geen verliezen te lijden heeft bijgedragen tot financiële instabiliteit in de eurozone.

De ECB is een publieke instelling die niet moet uitgaan van het objectief van winstmaximalisatie (of minimaliseren van verlies). Haar bekommernis moet zijn financiële stabiliteit te garanderen, zelfs als dit tot verliezen lijdt. De ECB heeft bovendien het comfort dat ze zich geen zorgen moet maken om die verliezen omdat ze geld creëert. Is er een limiet aan de verliezen die een centrale bank kan lijden? Er is zo een limiet. Die wordt bepaald door een andere doelstelling die de ECB moet nastreven: prijsstabiliteit. Dus de ECB kan verliezen lijden zolang die de prijsstabiliteit niet in gevaar brengen. Dat gevaar bestaat vandaag helemaal niet.