De Europese leiders mogen de lessen van 1914 niet vergeten, vindt Paul Krugman. Krugman is columnist van The New York Times en Nobelprijswinnaar economie (2008).

In de voorbije maanden heb ik een paar optimistische inschattingen gelezen omtrent de Europese vooruitzichten. Vreemd genoeg echter voert geen enkele van die artikels aan dat de door Duitsland opgelegde formule - lees: 'verlossing door' lijden' - kans op succes heeft. Nee, het optimisme is er omdat een mislukking (vooral een teloorgang van de euro) voor iedereen een ramp zou zijn, ook voor de Duitsers, en dat dat vooruitzicht de Europese leiders er uiteindelijk toe zal brengen om alles in het werk te stellen om de meubelen te redden.

Ik hoop dat dat argument klopt. Maar telkens als ik een artikel van die strekking lees, denk ik onwillekeurig aan Norman Angell.

Wie? In 1910 publiceerde Angell het boek The Great Illusion, waarin hij aanvoerde dat oorlog achterhaald was. Handel en industrie waren de sleutel voor nationale welvaart, en niet de exploitatie van onderworpen volkeren. Volgens hem was het dus zinloos enorme sommen te besteden aan militaire veroveringstochten.

Meer nog, hij voerde aan dat de mensheid die nieuwe realiteit begon te waarderen, dat de 'passies van het patriottisme' snel uitdoofden. Hij zei niet letterlijk dat er geen grote oorlogen meer zouden komen maar creëerde die indruk wel.

We weten allemaal wat er toen gebeurde.

Het punt is dat het vooruitzicht op een catastrofe, hoe duidelijk dat ook is, geen garantie is dat landen er alles aan zullen doen om die catastrofe af te wenden. En dat is vooral het geval als trots en vooroordelen de leiders blind maken voor wat duidelijk zou moeten zijn. Wat me bij de, nog altijd extreem penibele, situatie van de Europese economie brengt.

Het is een beetje een schok, zelfs voor degenen onder ons die het verhaal al lang volgen, om tot het besef te komen dat er meer dan twee jaar verstreken zijn sinds de Europese leiders zich gericht hebben op hun huidige economische strategie. Lees: een strategie gebaseerd op de notie dat budgettaire orthodoxie en 'interne devaluatie' (in se loonmatiging) de problemen van de schuldlanden zal oplossen. Succesverhalen heeft die strategie echter nooit opgeleverd; veel meer dan een paar Baltische staten die lichte vooruitgang optekenden ten opzichte van een depressie-diepe impasse kunnen de verdedigers van de orthodoxie niet aanvoeren, ook al zijn die landen nog altijd veel armer dan voor de crisis.

De Duitse leugen
Intussen is de crisis van de euro uitgezaaid. Toch hebben de beleidsvoorschriften uit Berlijn en Frankfurt niets gedaan om dat te verhelpen.

Maar wacht, zegt u, kwam er op de laatste top niets in beweging? Jazeker. Duitsland gaf een beetje toe, versoepelde de leenvoorwaarden voor Italië en Spanje (maar stond niet toe dat de ECB obligaties zou opkopen) en keurde een reddingsplan voor privébanken goed. Dit plan houdt misschien zelfs steek (al is dat moeilijk te zeggen gezien het gebrek aan details). Maar die toegevingen blijven miniem in verhouding tot de omvang van de problemen.

Wat is er echt nodig om de euro te redden? Het antwoord heeft bijna zeker te maken met de aankoop van massa's overheidsobligaties door de centrale bank, en een verklaarde bereidheid van die bank om een ietwat hogere inflatie te aanvaarden. Ook als dat gebeurt, dan nog zou een groot deel van Europa geconfronteerd worden met jaren van hoge werkloosheid. Maar er zou ten minste een zichtbaar pad richting herstel zijn. Toch is het amper voor te stellen dat zo'n beleidswijziging er zal komen.

Een deel van het probleem is dat Duitse politici al twee jaar de kiezer iets op de mouw spelden, namelijk dat de crisis de fout is van onverantwoorde regeringen in Zuid-Europa. In Spanje, nu het epicentrum van de crisis, had de overheid een lage schuld en een begrotingsoverschot aan de vooravond van de crisis. Als het land nu in de problemen zit, dan is dat het gevolg van een enorme vastgoedballon die banken uit heel Europa - ook Duitse - mee hebben opgeblazen. Maar nu staat die foute uitleg een werkbare oplossing in de weg.

Slecht geïnformeerde kiezers zijn echter niet het enige probleem. Zelfs de crème van de Europese opiniemakers moet de werkelijkheid onder ogen zien. Als je de laatste rapporten van Europese 'deskundige' instellingen leest, dan heb je het gevoel een ander universum binnen te treden. Een plek waar noch de lessen uit het verleden, noch de wetten van de rekenkunde gelden - een universum waar besparingen nog altijd zouden werken als iedereen maar genoeg geloof had, en waar iedereen tegelijk zijn uitgaven kan verminderen zonder een depressie te creëren.

Zal Europa zichzelf redden? De belangen zijn groot, en de Europese leiders zijn al bij al kwaadaardig noch dom. Maar hetzelfde ging op voor de Europese leiders in 1914. We kunnen alleen maar hopen dat het deze keer anders is.